της Φάουζια Αφζάλ-Χαν

 

Υποθέτω ότι τελικά έγινα η «φεμινίστρια που χαλάει τη διασκέδαση», όπως μας προέτρεπε η Σάρα Άχμεντ. Μόνο που έχω γυρίσει ανάποδα τη ροή του συναισθήματος: ο θυμός μου δεν στρέφεται αποκλειστικά εναντίον των μισογύνηδων ανδρών ή των γυναικών συνεργών τους. Αντικείμενο της οργής μου είναι ο ίδιος ο φεμινισμός του κατεστημένου και οι γυναίκες της ελίτ που λειτουργούν ως υπηρέτριές του.

Ενώ πολλές φεμινίστριες —από διάφορες θεωρητικές κατευθύνσεις— συνεχίζουν να εκθειάζουν με λυρικό τρόπο την νεοφιλελεύθερη, σχεδόν ιμπεριαλιστική εικόνα της Γκλόρια Στάινεμ, εγώ έχω μείνει στήλη άλατος από την άκριτη λατρεία που εξακολουθεί να εμπνέει.

Αυτό που προκαλεί μεγαλύτερη απορία είναι η άρνηση των μέινστρημ φεμινιστριών — μερικές από τις οποίες, κατά τα άλλα, θαυμάζω — να καταγγείλουν τη Στάινεμ για το έργο καταστολής ανταρτικών κινημάτων που χρηματοδοτήθηκε από τη CIA και το οποίο διηύθυνε μεταξύ 1958 και 1962. Όσες την υπερασπίζονται το δικαιολογούν ως μια νεανική τρέλα. Όμως, δεν επρόκειτο για μια παθητική συνεργασία· ήταν μια σκόπιμη επιχείρηση που είχε ως στόχο να σπείρει το χάος στα σοσιαλιστικά Παγκόσμια Φεστιβάλ Νεολαίας στη Βιέννη και το Ελσίνκι. Και η Στάινεμ όχι μόνο ήταν επιφορτισμένη με τη διεύθυνσή της, αλλά ποτέ δεν εξέφρασε καμία μετάνοια για τον ρόλο της ή τη σύνδεσή της με τη CIA τα μεταγενέστερα χρόνια.

Μάλιστα, όταν το αριστερό περιοδικό Ramparts αποκάλυψε το 1967 τη ροή μυστικών κονδυλίων της CIA προς την National Student Association  [Εθνική Φοιτητική Ένωση των ΗΠΑ], η Στάινεμ υπερασπίστηκε τον ρόλο της. Ισχυρίστηκε ότι ποτέ δεν δέχτηκε πιέσεις να κατασκοπεύσει και θεωρούσε τους κυβερνητικούς χειριστές της ως «φιλελεύθερους και διορατικούς» παράγοντες που παρείχαν μια πλατφόρμα για την καταπολέμηση του ολοκληρωτισμού. Αν όμως δούμε πιο αναλυτικά αυτή την υπεράσπιση, η πραγματικότητα είναι ξεκάθαρη: η Στάινεμ καθοδηγούσε πάνω από 100 Αμερικανούς φοιτητές να διαταράσσουν διεθνείς συγκεντρώσεις με ταραχώδη συμπεριφορά που θεωρούνταν αποδεκτή στο πλαίσιο της Pax Americana. Ήταν, αναμφισβήτητα, στρατολογημένη υπέρ της αμερικανικής ηγεμονίας στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου.

Οι υπερασπιστές της αντιμετωπίζουν τα όρια του φιλελεύθερου φεμινισμού της δεύτερης γενιάς ως ένα μικρό ελάττωμα με την ρητορική ερώτηση: «και ποιο κίνημα δεν έχει ελαττώματα»; Αλλά αυτό το σήκωμα των ώμων πώς άραγε απαλλάσσει τη Στάινεμ από την ευθύνη για την ενσωμάτωσή της σε ένα κίνημα που, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν νερόβραστο και, στη χειρότερη, ενεργά υποταγμένο; Το να ισχυριστεί κανείς ότι η κριτική προς τη Στάινεμ απλώς τροφοδοτεί μισογυνιστικές τάσεις είναι παπατζηλίκι.

Υπάρχει ο φεμινισμός, και υπάρχει ο φεμινισμός.

Βλέπουμε το ίδιο μοτίβο ιστορικά.

Ας σκεφτούμε την Γκέρτρουντ Μπελλ, η οποία προώθησε την ανεξαρτησία των λευκών γυναικών της ελίτ σε μια εποχή που στις γυναίκες δεν επιτρεπόταν καν η είσοδος στην Οξφόρδη (εκείνη ήταν η πρώτη που αποφοίτησε). Η Μπελλ δημιούργησε περιφερειακούς διοικητικούς θεσμούς σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, αλλά αυτό που η ευφυΐα της σταθεροποίησε και νομιμοποίησε ήταν ο βρετανικός αυτοκρατορικός έλεγχος επί των αραβικών εδαφών και πόρων. Όταν συζήτησα για τη Μπελλ με φοιτητές στο Πρίνστον, όπου πρόσφατα δίδαξα ως επισκέπτρια καθηγήτρια –στο μάθημά μου «Κατάσκοποι της Αυτοκρατορίας/Αυτοκρατορία των Κατασκόπων»–, εκείνοι/ες αρνήθηκαν κατηγορηματικά να υποκύψουν στην «πολιτική της ευγένειας». Με άλλα λόγια, αρνήθηκαν να απονείμουν δάφνες στην Μπελλ απλώς και μόνο επειδή ήταν «ευγενική» προς τους ιθαγενείς στο Ιράκ, ή επειδή ενσάρκωνε ένα ατομικιστικό ήθος «ενδυνάμωσης».

Αυτή είναι ακριβώς η ρίζα του εταιρικού συνδρόμου της «αφεντικίνας» [Girlboss] –μια κληρονομιά που μοιράζονται η Στάινεμ, η Χίλαρι Κλίντον και, ιστορικά, η Γκέρτρουντ Μπελ. Πρόκειται για ένα πλαίσιο που αναδεικνύει με επιτυχία μεμονωμένες λευκές γυναίκες (μαζί με καμιά μαύρη για δόλωμα –όπως η Κοντολίζα Ράις) σε θέσεις τεράστιας παγκόσμιας εξουσίας. Ο φεμινισμός «Girlboss» δεν καταργεί τα καταπιεστικά συστήματα· επικυρώνει, διαχειρίζεται και ξεπλένει την εικόνα της παγκόσμιας εκμετάλλευσης, της στρατιωτικής επέμβασης και του οικονομικού ιμπεριαλισμού.

Όχι, αυτός ο ιμπεριαλιστικός φεμινισμός —του οποίου η Γκλόρια Στάινεμ ήταν το εύπεπτο, φιλικό προς τα ΜΜΕ πρόσωπο— δεν είναι για μένα. Γενιές γυναικών έχουν υποστεί αποτελεσματική πλύση εγκεφάλου από τη φιλελεύθερη ορθοδοξία του περιοδικού «Ms.», το οποίο λειτουργεί σαν τη «New York Times» του φεμινιστικού κόσμου.

Θυμάμαι πολύ καλά μια φορά που με είχαν καλέσει για τραπέζι σε ένα πλούσιο διαμέρισμα στο Central Park West [της Νέας Υόρκης]. Η οικοδέσποινα ήταν μια πλούσια φεμινίστρια που υπερασπιζόταν ακριβώς αυτό το είδος ψευδοφεμινισμού. Η Γκλόρια Στάινεμ και η Ρόμπιν Μόργκαν ήταν εκεί, μαζί με τη στενή μου φίλη, τη ριζοσπάστρια Αιγύπτια φεμινίστρια Ναουάλ Ελ Σααντάουι. Οι αμερικανίδες φεμινίστριες λάτρευαν τη Ναουάλ για τις θαρραλέες αποκαλύψεις της σχετικά με την κλειτοριδεκτομή, αλλά δεν κατάφεραν να κατανοήσουν —ή ίσως αγνόησαν σκόπιμα— την οξεία κριτική της για θέματα τάξης, φυλής και αυτοκρατορίας.

Αργότερα εκείνο το βράδυ, η συζήτηση στράφηκε στην Χίλαρι Κλίντον, η οποία τότε ετοιμαζόταν να γίνει η πρώτη γυναίκα υποψήφια για την προεδρία. Όταν δήλωσα ξεκάθαρα ότι δεν θα την ψήφιζα, η ατμόσφαιρα στο δωμάτιο μετατράπηκε αμέσως σε μια πατερναλιστική προσπάθεια «διαπαιδαγώγησης» με σκοπό να με διαφωτίσουν για τις αρετές της. Πράγματι, εκείνο το βράδυ «εκπαιδεύτηκα»: όλα όσα άκουσα επιβεβαίωσαν τη βαθιά μου δυσπιστία απέναντι σε αυτά τα εμβληματικά πρόσωπα του μέινστρημ φεμινισμού. Το πρόβλημα δεν είναι ο φεμινισμός σκέτα· το πρόβλημα είναι ποια αναγνωρίζεται ως εμβληματική μορφή του.

Οι υπερασπιστές του κατεστημένου συχνά προσπαθούν να «κανονικοποιήσσουν» το παρελθόν της Στάινεμ, εξισώνοντας τη χρηματοδότησή της από τη CIA με τις φεμινίστριες του Παγκόσμιου Νότου που δέχονται χρηματοδότηση από την USAID για ΜΚΟ, ή με τους ακαδημαϊκούς που δέχονται υποτροφία Φουλμπράιτ. Η σύγκριση αυτή είναι παντελώς άστοχη. Η USAID δεν είναι η CIA, ούτε οι υπότροφοι Φουλμπράιτ στρατολογούνται ως μυστικοί πράκτορες για να διαταράσσουν διεθνείς διασκέψεις.

Επιπλέον, η κυρίαρχη αφήγηση ότι η Στάινεμ μόνη της οργάνωσε τις δομικές νίκες του δεύτερου κύματος είναι απόλυτη ανοησία. Τα γυναικεία και εργατικά κινήματα είχαν ήδη κερδίσει σημαντικές νίκες όταν αυτή αναδείχθηκε ως η αγαπημένη των μέσων ενημέρωσης. Χιλιάδες γυναίκες της εργατικής τάξης είχαν ήδη ασκήσει αγωγές εναντίον εργοδοτών για σεξουαλική διάκριση· η άμβλωση νομιμοποιήθηκε στην πολιτεία της Νέας Υόρκης το 1970· και η Τροπολογία περί Ίσων Δικαιωμάτων ψηφίστηκε από τη Βουλή των Αντιπροσώπων το 1971 και από τη Γερουσία το 1972. Αμέτρητες φεμινίστριες βάσης επέφεραν αυτές τις αλλαγές —η Στάινεμ απλώς κληρονόμησε τα φώτα της δημοσιότητας.

Η αποκάλυψη των «Redstockings» το 1975 και η ανάλυση του περιοδικού «The Wire» σχετικά με την κληρονομιά της Στάινεμ συνέκριναν την προώθηση του περιοδικού «Ms.» με τις τακτικές καταστολής ανταρσίας που ακολουθούσε η CIA δημιουργώντας «παράλληλες» ρεφορμιστικές δομές. Τα αρχεία έδειξαν ότι η οργάνωση της Στάινεμ κατάρτιζε φακέλους για τους φοιτητές που συμμετείχαν, ενώ τα πρώιμα κείμενα που δημοσιεύτηκαν υπό το όνομά της αμφισβητούσαν τον δομικό ρατσισμό. Παρά τις μεταγενέστερες κινήσεις προς την κατεύθυνση της διατομεακότητας, το κίνημα παρέμεινε αποκλειστικό, ωθώντας την Άλις Ουώκερ να παραιτηθεί από το «Ms.» λόγω διαφωνιών σχετικά με τη διαφορετικότητα.

Στην Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τις Γυναίκες του 1975 στην Πόλη του Μεξικού, εκπρόσωποι του Παγκόσμιου Νότου και των αραβικών χωρών επέκριναν τη Στάινεμ και τη Ρόμπιν Μόργκαν (η οποία απεβίωσε λίγο μετά τη Στάινεμ) για την απόρριψη των αντιιμπεριαλιστικών και αντισιωνιστικών πλαισίων, θεωρώντας το σύνθημα «αδελφές όλου του κόσμου»[1] ως πρόσχημα για τον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό. Ο επίμονος σιωνισμός της Στάινεμ, η υποστήριξή της προς πολιτικούς του κατεστημένου όπως οι Κλίντον και η σιωπή της για τη Γάζα (ποτέ δεν είπε τη γενοκτονία με το όνομά της)– εδραιώνουν ακόμα περισσότερο την κληρονομιά της ως υπέρμαχου ενός φεμινισμού που εξυπηρετεί το ιμπεριαλισμό και όχι την απελευθέρωση. Δεν παραγνωρίζεται ο ρόλος της στην αρχική προβολή ζητημάτων όπως η σωματική αυτονομία και τα εργασιακά δικαιώματα· η δομική επίδρασή της όμως στην παγκόσμια αλληλεγγύη παραμένει βαθιά αρνητική.

 

Η Fawzia Afzal-Khan είναι επισκέπτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον και διακεκριμένη ερευνήτρια στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Μοντκλέρ. Το τελευταίο της βιβλίο έχει τίτλο «Siren Song: Understanding Pakistan Through Its Women Singers» (Το τραγούδι της σειρήνας: Κατανοώντας το Πακιστάν μέσα από τις τραγουδίστριές του).

 

Πρώτη δημοσίευση: Counterpunch (The Imperial Icon: Why Gloria Steinem’s Feminism is Not Mine). Μετάφραση: Α.Γ.

[1] Σ.τ.μ.: στο πρωτότυπο global sisterhood. Το απέδωσα έτσι διότι στα ελληνικά οι λέξεις αδελφοσύνη, αδελφότητα κ.τ.τ., αλλά και η γενική του πληθυντικού (αδελφών), δεν εμφαίνουν το φύλο, σε αντίθεση με το sister/ brother.