του Μετίν Μποσνάκ

Περίληψη

Το έργο τού Mάρτιν Μπερνάλ Black Athena (1987–2006) συζητείται παγίως ως μια ενική πρόκληση, μια επίθεση στο κατεστημένο των κλασικών σπουδών από κάποιον εκτός. Το παρόν άρθρο αντιθέτως υποστηρίζει ότι το έργο του Μπερνάλ βασίστηκε σε μια αντίπαλη παράδοση μεσογειακής υβριδικότητας που είχε επιμείνει να υπάρχει, σε περιθωριοποιημένες αλλά αναγνωρίσιμες μορφές, από την αρχαιότητα έως τα τέλη του εικοστού αιώνα –και την ενίσχυσε θεαματικά. Αναπτύσσοντας την έννοια των «υποταγμένων γνώσεων» του Φουκώ και την κοινωνιολογία της ακαδημαϊκής αίρεσης του Berlinerblau, το άρθρο προσδιορίζει τρία διακριτά νήματα μέσα σε αυτήν την εναλλακτική παράδοση: την οικουμενιστική συγκριτική προσέγγιση, που εκπροσωπείται από το The Golden Bough (1890–1915) του James George Frazer· την προσέγγιση της διάχυσης στις σημιτικές σπουδές, που εκπροσωπείται από το Before the Bible (1962) του Cyrus H. Gordon και το Hellenosemitica (1965) του Michael C. Astour· και την προσέγγιση της μέτρησης στις ανατολικές σπουδές, που εκπροσωπείται από το The Orientalizing Revolution του Walter Burkert (1984/1992). Κάθε νήμα αμφισβήτησε πτυχές του «άριου μοντέλου» το οποίο παρουσίαζε τον ελληνικό πολιτισμό ως ένα αυτόχθονο ινδοευρωπαϊκό επίτευγμα, αλλά κάθε μια υπέκειτο σε καταναγκασμούς από τις νόρμες του επιστημονικού της κλάδου, από θεσμικές πιέσεις ή επιστημολογικά πλαίσια που περιόριζαν την ανατρεπτική της δύναμη. Η πρωτοτυπία του Μπερνάλ δεν έγκειται στην ανακάλυψη ανατολικών επιρροών στην Ελλάδα –αυτές ήταν γνωστές από την αρχαιότητα- αλλά στη συγχώνευση και πολιτικοποίηση αυτών των τριών νημάτων σε μια ολοκληρωμένη ιστοριογραφική κριτική που ανάγκασε τον κλάδο να αντιμετωπίσει τα δικά του ιδεολογικά θεμέλια. Το άρθρο ανασυνθέτει αυτή τη γενεαλογία αποδίδοντας προσοχή στους μηχανισμούς περιθωριοποίησης, τις επιστημολογικές διαφορές μεταξύ των νημάτων και τις επιπτώσεις της για σύγχρονες συζητήσεις σχετικά με την απο-αποικιοποίηση των κλασικών σπουδών.