του Άκη Γαβριηλίδη

 

Από μία νεκρολογία των τελευταίων ημερών, πληροφορήθηκα ότι εκλιπών το 1993 είχε δημοσιεύσει ένα άρθρο με τον τίτλο «‘Τζαμπατζήδες’ στη χώρα των θαυμάτων. Περί Ελλήνων στην Ελλάδα’».

Κουίζ, για όσους/-ες δεν γνωρίζουν το άρθρο και βαριούνται να ψάξουν την απάντηση στο Γκουγκλ:

Ποιος ήταν αυτός;

Ο Στέλιος Ράμφος, ο Στέφανος Μάνος ή ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς;

Με βάση τον τίτλο, ταιριάζουν και οι τρεις.

Καθώς και αρκετοί άλλοι. Θα έλεγα άπειροι.

Ας βοηθήσω λίγο: το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε, όχι στο Κλικ ή στο Liberal (που δεν υπήρχε ακόμη τότε), αλλά στην Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης.

Ήταν λοιπόν ο πολιτικός επιστήμων εκ των τριών.
Βρήκα το άρθρο σε ηλεκτρονική μορφή και άρχισα να το διαβάζω από περιέργεια. Η εισαγωγή του δεν με ενθάρρυνε ιδιαίτερα:

 

Σκοπός μου είναι να αναφερθώ σε κάτι προφανές: στην Ελλάδα, rien ne va plus. Περισσότερο από 40 χρόνια μετά τη λήξη του Εμφυλίου και σχεδόν 20 χρόνια μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, η Ελλάδα δίνει την εικόνα μιας χώρας που βρίσκεται στα όρια της ακυβερνησίας.

 

Η εισαγωγή αυτή, σε ένα σοβαρό επιστημονικό έντυπο με αξιολόγηση από ομοτίμους, θα ήταν σοβαρός λόγος να απορριφθεί το άρθρο. Ή τουλάχιστο να υποδειχθούν στον συντάκτη διορθώσεις.

Στις νεκρολογίες αναφέρεται ότι ο Τσουκαλάς επηρεάστηκε από διάφορους στοχαστές, μεταξύ των οποίων και ο Αλτουσέρ. Αν όμως μας έμαθε κάτι ο Αλτουσέρ, είναι πως ό,τι μας φαίνεται ως «κάτι προφανές» είναι ο καλύτερος αγωγός της κυρίαρχης ιδεολογίας. Είναι αρκετά περίεργο να το επικαλείται κανείς ως βάση ενός άρθρου που εμφανίζεται ως επιστημονικό χωρίς να αισθάνεται την ανάγκη να προσκομίσει την παραμικρή απόδειξη ή επιχείρημα.

Ωστόσο, το παρέκαμψα αυτό και συνέχισα ελπίζοντας να βελτιωθεί η κατάσταση παρακάτω. Μόλις στη δεύτερη σελίδα βρήκα κάτι που δικαιώνει όσους ισχυρίζονται ότι ο λόγος του Τσουκαλά χαρακτηρίζεται από γλωσσικές αστοχίες. Το εξής:

 

αυτή η συλλογική «απροθυμία» μπορεί, σε μεγάλο βαθμό, να αποδοθεί στα κρατούντα πρότυπα συμπεριφοράς της πλειονότητας των Ελλήνων homines economici, οι οποίοι ουδέποτε λειτούργησαν ως homines civili.

 

Στα λατινικά, homines είναι ο πληθυντικός τού homο. Eίναι όμως η ονομαστική του πληθυντικού. Με αυτό που έγραψε ο Τσ. είναι σαν να λέει «των άνθρωποι».

Εάν κάποιος επιλέξει να κλίνει το ουσιαστικό, τότε θα πρέπει να πει των hominorum economicorum. Δεν μπορεί να κλίνουμε ένα ουσιαστικό μόνο κατά αριθμό και όχι κατά πτώση.

Εναλλακτικά, μπορεί κανείς να αφήσει τον συνδυασμό ουσιαστικού/ επιθέτου άκλιτο –όπως λέμε «ένα τανκ, δύο τανκ».

Αυτό φαίνεται ότι φάνηκε άκομψο στον συγγραφέα, οπότε δεν επέλεξε ούτε αυτό.

Η καλύτερη λύση θα ήταν να γράψει τον συνδυασμό στα ελληνικά: «των οικονομικών ανδρών». Τότε όμως θα έχανε την ευκαιρία να δείξει ότι κατέχει τα λατινικά. Τώρα έδειξε μόνο ότι δεν τα κατέχει και θέλει να πουλήσει φιγούρα. Την ίδια φιγούρα που υπηρετεί η γαλλόφωνη έκφραση με την οποία περιγράφεται το υποτιθέμενο «προφανές» θέμα του άρθρου.

Χωρίς ούτε αυτό το λάθος να υποπέσει στην αντίληψη των ομοτίμων κριτών, εάν υπήρξαν τέτοιοι.

 

Ίσως πει κανείς ότι αυτό είναι απλώς μια φιλολογική λεπτομέρεια. Όμως, δεν είναι. Καταρχάς για μορφικούς λόγους. Αλλά και για ουσιαστικούς.

Όπως γίνεται σαφές από την εισαγωγή, η θεματική του άρθρου είναι ένα θέμα, ίσως το μόνο θέμα, που ταλάνιζε ανέκαθεν τους στοχαστές ή/και διαχειριστές του ελληνικού κράτους –oυ μην αλλά και τους σατιρικούς καλλιτέχνες: την υστέρηση της ελληνικής κοινωνίας σε σχέση με τον δυτικοευρωπαϊκό κανόνα.

Το γνωστό θέμα δηλαδή της αυτοαποικιοποίησης και του ευρωκεντρισμού. Του «όχι ακόμα», όπως έλεγε ο Ντιπές Τσακραμπάρτυ.

Ο Ράμφος, ο Μάνος και ο Τσουκαλάς ίσως επέλεξαν κατά καιρούς διαφορετικές πρακτικές απαντήσεις στο (υποτιθέμενο) δίλημμα. Σκέφτηκαν όμως όλοι, εν μέρει ή εν όλω, μέσα σε αυτό.

Από αυτή την οπτική, το γλωσσικό λάθος του Τσουκαλά αποτελεί μία πολλοστή εφαρμογή του λεγόμενου «νόμου του Μέφρυ»: κάποιος παίρνει τον λόγο για να εξηγήσει στους ιθαγενείς γιατί δεν έχουν ασπαστεί τις αξίες του ανώτερου πολιτισμού, και μιλώντας αποδεικνύει ότι ούτε ο ίδιος τα πολυκαταφέρνει σε αυτό.