του Salem Nasser

Εγώ, ένας Σημίτης…

Ας ξεκινήσουμε με το εξής: Είμαι Σημίτης. Ή μάλλον, εάν κάποιος σ’ αυτόν τον κόσμο μπορεί να είναι Σημίτης, τότε εγώ είμαι Σημίτης.

Δεν ισχυρίζομαι ότι είμαι απόγονος του Σημ, γιου του Νώε, ο οποίος, ειλικρινά, δεν ξέρω αν είναι υπαρκτό πρόσωπο. Είμαι απόγονος αγροτών και ως εκ τούτου δεν έχω ούτε οικόσημο ούτε γενεαλογικό δέντρο που θα μου επέτρεπε να ανασυνθέσω με ακρίβεια το οικογενειακό παρελθόν, ακόμη και αν πρόκειται για επινοημένο παρελθόν.

Όσον αφορά τη συλλογική μνήμη των προγόνων μου, είναι σαφές ότι είμαστε Άραβες και πάντα μιλούσαμε αραβικά. Ως γνωστόν, μια ωραία ημέρα κάποιος αποφάσισε να κατηγοριοποιήσει τις οικογένειες γλωσσών και να ονομάσει «σημιτική» εκείνη που συγκεντρώνει τις γλώσσες που προέρχονται από και ομιλούνται στη Μέση Ανατολή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι σημιτικές γλώσσες είναι συγγενείς μεταξύ τους και προέρχονται από την ίδια πρωτογλώσσα. Το όνομα που δόθηκε στην ομάδα είναι συζητήσιμο, αλλά έχει καθιερωθεί.

Λιγότερο βέβαιο είναι το εάν υπάρχουν «σημιτικοί λαοί» οι οποίοι να προέρχονται από την ίδια γενετική κοιτίδα, είτε είναι απόγονοι ενός μυθικού Σημ είτε όχι. Τι σημαίνει αυτό συγκεκριμένα; Η αραβική γλώσσα, από όποιον και εάν ομιλείται, ανήκει στη γλωσσική οικογένεια που την προσεγγίζει και τη συσχετίζει με την εβραϊκή και την αραμαϊκή. Από την άλλη πλευρά, μια εξέταση του DNA μου μπορεί ίσως να δείξει ότι, ενώ γνωρίζω μόνο το παρελθόν των προγόνων μου που έζησαν στο Λίβανο, η οικογένειά μου έχει ρίζες στο Ιράν, για παράδειγμα, του οποίου η γλώσσα, η περσική, ανήκει σε γλωσσική οικογένεια διαφορετική από τη σημιτική.

Η σημιτική ταυτότητα με γενετικούς όρους είναι κάτι αβέβαιο, ιδίως αν τη σκεφτούμε με όρους καθαρότητας. Όταν έγραψα πριν πως αν κάποιος μπορεί να θεωρηθεί σημίτης, εγώ σίγουρα είμαι σημίτης, αυτό σημαίνει ότι, ως απόγονος Λιβανέζων που μιλούσαν πάντα αραβικά, μιλάω μια σημιτική γλώσσα και είναι μεγαλύτερη η πιθανότητα να είμαι απόγονος των λαών που διαμόρφωσαν τις σημιτικές γλώσσες. Κάποιοι άλλοι μπορεί να πουν το ίδιο, αλλά δεν νομίζω ότι κάποιος μπορεί να πει κάτι περισσότερο. Αυτό δεν έχει σχέση με την πίστη ή τη θρησκεία που μπορεί να πρεσβεύω ή να ασκώ. Υπάρχουν ως γνωστόν Άραβες και αραβόφωνοι μουσουλμάνοι, χριστιανοί, εβραίοι…

Αντισημιτισμός

Στα τέλη του 19ου αιώνα, κάποιος επινόησε τον όρο «αντισημιτισμός» για να αναφερθεί σε αυτό που ήταν γνωστό ως «μίσος για τους Εβραίους» και θα μπορούσε επίσης να ονομαστεί «εβραιοφοβία». Η χρονική στιγμή δημιουργίας του όρου δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τη δυναμική εμφάνιση των «επιστημονικών» θεωριών για τις φυλές. Ήταν επίσης η στιγμή κατά την οποία μια παλιά διαμάχη έγινε αντικείμενο εντονότερης συζήτησης στην Ευρώπη: η ένταξη των Ευρωπαίων Εβραίων στις κοινωνίες στις οποίες ζούσαν και ιδίως η ένταξή τους στις αναδυόμενες εθνικές ταυτότητες.

Το φαινόμενο του μίσους κατά των Εβραίων, στην ειδικά ευρωπαϊκή – και ακολούθως δυτική – μορφή του, εμφανίσθηκε σε συνθήκες στις οποίες οι Εβραίοι αποτελούσαν μέρος του ευρωπαϊκού κοινωνικού ιστού και ταυτόχρονα θεωρούνταν – και οι ίδιοι θεωρούσαν εαυτούς – εν μέρει ξένους. Σ`αυτό το φαινόμενο δόθηκε το όνομα «αντισημιτισμός».

Διάβασα κάπου ότι το να αποκαλείται το μίσος για τους Εβραίους αντισημιτισμός είναι καθεαυτό εκδήλωση μίσους για τους Εβραίους. Η πίστη σε μια θρησκεία μετατρέπεται σε φυλετική, γενετική ταυτότητα. Ο Εβραίος μπορεί να είναι Ευρωπαίος, ακόμη και αν τον μισούν για τη θρησκευτική του ιδιαιτερότητα. Δεν μπορεί να λεχθεί το ίδιο για τον «Σημίτη». Ο Σημίτης δεν είναι απλά ‘Αλλος. Είναι ο κατώτερος, ο βάρβαρος, ο απολίτιστος Άλλος, προορισμένος για αποικιακή κυριαρχία και εκμετάλλευση. Το να αποκαλείς τον Εβραίο «Σημίτη» δεν σήμαινε μόνο ότι είναι ένας υποδεέστερος Ευρωπαίος, αλλά και ότι είναι ξένος όπως και ο Άραβας, ότι δεν είναι ούτε διαφορετικός ούτε καλύτερος από τον Άραβα.

Η φυλετική εννοιοδότηση μιας θρησκευτικής ένταξης επικράτησε μέχρι τη γενοκτονία των Ευρωπαίων Εβραίων στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κατά ειρωνικό και τραγικό τρόπο, η ίδια βιολογική αντίληψη για την ταυτότητα του «εβραϊκού λαού» έγινε θεμέλιος λίθος του κράτους του Ισραήλ και του υποτιθέμενου χαρακτήρα του ως «εβραϊκού κράτους».

Ο αντισημιτισμός, ως μίσος για τους Εβραίους ή εβραιοφοβία, είναι τόσο βαρύνων όσο και κάθε άλλη θρησκευτική, φυλετική ή ταξική προκατάληψη. Και αυτό ισχύει είτε θεωρούμε τους Εβραίους μέλη μιας θρησκείας είτε φυλετικά κατώτερους επειδή είναι Σημίτες.

Η προκατάληψη ανήκει στην ανθρώπινη φύση. Και πρέπει να θεωρήσουμε πολιτιστικό επίτευγμα την κατανόηση της ανάγκης να καταπολεμήσουμε την τάση μας για προκατάληψη. Δεν μπορούμε και νομίζω δεν πρέπει να αστυνομεύουμε τα συναισθήματα. Αλλά πρέπει να καταπολεμούμε τις εκφράσεις προκατάληψης και την υλοποίησή τους σε πράξεις διακρίσεων. Αυτό ισχύει για την ιουδαιοφοβία, το ρατσισμό, την ισλαμοφοβία…

Μία πράξη διάκρισης μπορεί να είναι χειρότερη από την άλλη, ανάλογα με τις περιστάσεις. Αλλά εάν είναι αλήθεια ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι σε αξιοπρέπεια και ότι όλοι οι λαοί – όπως και αν αντιλαμβάνεται ο καθένας τον όρο – αξίζουν τον ίδιο σεβασμό, τότε δεν υπάρχει ιεράρχηση μεταξύ ρατσισμού και προκατάληψης.

Αντισημιτισμός και γενοκτονία

Όσο ειδεχθής και αν είναι η συμπεριφορά που δημιουργεί διακρίσεις, υπάρχουν αναμβίβολα και πιο ακραίες καταστάσεις. Μεταξύ αυτών και η γενοκτονία. Ως φαινόμενο (καταστροφή, εν όλω ή εν μέρει, μιας φυλετικής ή εθνοτικής ομάδας) και ως έγκλημα (διαπραττόμενο από άτομα ή κράτη), η γενοκτονία πρέπει να μας εξοργίζει και να μας κινητοποιεί περισσότερο από κάθε άλλο φαινόμενο ή έγκλημα.

Ο κάθε άνθρωπος μπορεί να αναγνωρισθεί ως μέλος κάποιας ομάδας και, ως εκ τούτου, μπορεί να είναι πιο ευαίσθητος απέναντι σε προκαταλήψεις που θίγουν την ομάδα του. Επίσης μπορεί να μας εγκαλεί περισσότερο η γενοκτονία που θίγει την ομάδα μας ή μια ομάδα που βρίσκεται κοντά μας από πολιτισμική, θρησκευτική ή εθνική άποψη. Αυτό είναι φυσικό. Αλλά εάν όντως πιστεύουμε στη βαθιά ισότητα των ανθρώπων, πρέπει να δεχθούμε ότι δεν υπάρχουν ρατσισμοί σοβαρότεροι και λιγότερο σοβαροί ούτε γενοκτονίες αποδεκτές και άλλες απαράδεκτες.

Είναι λοιπόν απολύτως θεμιτό ένας Εβραίος ή ένας θεσμός που εκπροσωπεί Εβραίους να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε περιπτώσεις ιουδαιοφοβίας ή αντισημιτισμού – με την καθιερωμένη έννοια του όρου – και να επικεντρώνεται στον αγώνα κατά αυτών των προκαταλήψεων. Αλλά αυτό δεν μπορεί να συνδυάζεται, για λογικούς και ηθικούς λόγους, με προκαταλήψεις και διακρίσεις κατά άλλων ομάδων.

Είναι αδιανόητο να αγωνίζεται κανείς ενάντια στο ρατσισμό και τη δυσμενή διάκριση τη στιγμή που υπερασπίζεται τη διάπραξη γενοκτονίας και άλλων εγκλημάτων πολέμου και κατά της ανθρωπότητας με θύματα άλλες ομάδες. Αν η βάση του αγώνα μας κατά του αντισημιτισμού βρίσκεται στην πεποίθηση περί ισότητας και ίσης αξιοπρέπειας των ανθρώπων, συνιστά κραυγαλέα αντίφαση η υπεράσπιση μιας γενοκτονίας.

Και όμως αυτή η συμπεριφορά, την οποία θεωρώ απρεπή, υιοθετείται από πολλά άτομα και ιδρύματα ανά τον κόσμο. Η απρέπεια γίνεται αισχρότητα όταν όχι μόνο ισχυρίζονται ότι καταπολεμούν τον αντισημιτισμό τη στιγμή που υπερασπίζονται τη γενοκτονία των Παλαιστινίων, αλλά και κατηγορούν ως αντισημίτες εκείνους που καταγέλλουν τη γενοκτονία.

Οι πράξεις γενοκτονίας και τα άλλα εγκλήματα που διαπράττει το Ισραήλ εναντίον των Παλαιστινίων δε βοηθούν στην καταπολέμηση του αντισημιτισμού. Ούτε συνεισφέρουν στην καταπολέμησή του οι διώξεις εναντίον όσων ασκούν κριτική στο Ισραήλ και κατηγορούνται ως αντισημίτες.

Η άνευ όρων υποστήριξη που παρέχουν ορισμένα άτομα και ιδρύματα στο κράτος του Ισραήλ θέτει υπό αμφισβήτηση την ειλικρίνεια της πίστης τους στην ισότητα των ανθρώπων. Και η άνευ όρων υποστήριξη του Ισραήλ από τη Δύση αποκαλύπτει ότι αυτή η Δύση – προπάντων η ηγεσία της – δεν πίστεψε ποτέ στο ψέμμα της για την καθολικότητα των ανθρώπινων δικαιωμάτων…

Ο Salem Nasser είναι καθηγητής διεθνούς δικαίου στη νομική σχολή του São Paulo της Fundação Getulio Vargas. Επιμελείται το newsletter https://salemhnasser.substack.com

Μετάφραση: Δημήτρης Δημούλης