σεξισμός,Μουσική

Το «Φουέντε Οβεχούνα» των Μικρούτσικου-Μιχαηλίδη και η κουλτούρα του βιασμού

του Άκη Γαβριηλίδη

Περί τα τέλη της δεκαετίας του 70 ανέβηκε στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος το θεατρικό έργο «Φουέντε Οβεχούνα» του Ισπανού συγγραφέα Λόπε ντε Βέγκα, γραμμένο το 1614. Τη μουσική του έργου είχε γράψει ο Θάνος Μικρούτσικος, και η μουσική αυτή περιείχε αρκετά τραγούδια σε στίχους του σκηνοθέτη της παράστασης Γιώργου Μιχαηλίδη[1]. Τα τραγούδια αυτά, μερικά από τα οποία είναι πολύ καλοφτιαγμένα και γοητευτικά, κυκλοφόρησαν αργότερα σε δίσκο.

Ένα από αυτά τα τραγούδια επιγράφεται «Το τραγούδι του γάμου», αλλά ο τίτλος αυτός είναι μάλλον αξιοπερίεργος και αταίριαστος, διότι οι στίχοι του δεν μιλάνε για κανέναν γάμο. Μιλάνε απερίφραστα και ευδιάκριτα για έναν βιασμό, και μάλιστα όχι απλώς μιλάνε αλλά μάλλον δείχνουν να τον εξωραΐζουν και να τον εξυμνούν.

Συγκεκριμένα, λένε τα εξής:

Στης Φουέντε Οβεχούνα την κοιλάδα

κόρη με ξέπλεκα μαλλιά διαβαίνει

και μες σε χρυσαφιού γυαλάδα

ιππότης πάνω στ’ άλογο προβαίνει.

Κρύβετ’ η κόρη μες σε φυλλωσιά

κι ειν’ η καρδιά της σαν φτερούγα λαβωμένη.

Φεγγάρι του ιππότη η αρματωσιά,

ήλιος η μορφή του η λαγγεμένη.

Κόρη που κρύβεσαι μες στα κλαδιά,

την αγάπη ποιος τη σταματάει;

ποια θάλασσα, ποια λαγκαδιά;

την αγάπη ποιος τη σταματάει;

Άλογο δίχως καβαλάρη φεύγει πέρα

κι ένα σπαθί σαν δέντρο ορθό στο χώμα.

Κόρη που έσπερνες τη μέρα,

γυναίκα που θερίστηκες το γιόμα …

Οι στίχοι αυτοί, όπως γίνεται αντιληπτό, περιγράφουν μία σεξουαλική συνεύρεση ανάμεσα σε έναν άντρα και μία γυναίκα, οι οποίοι δεν προκύπτει να είχαν προηγουμένως οποιαδήποτε συναισθηματική σχέση –αλλά ούτε καν κάποια γνωριμία. Η «κόρη» που «θερίστηκε» φαίνεται ότι πήρε μέρος σε αυτή τη συνεύρεση απλώς επειδή έτυχε να «διαβαίνει» εκείνη τη στιγμή από την κοιλάδα, χωρίς φυσικά να το επιθυμεί και παρά την προσπάθειά της να το αποφύγει. Όχι μόνο αυτό, αλλά ο στιχουργός απευθύνεται σε δεύτερο πρόσωπο στην κοπέλα υποδεικνύοντάς της ότι είναι μάταιο να αντιστέκεται ή να παραπονιέται, διότι «κανείς δεν μπορεί να σταματήσει την αγάπη» (!). Η λέξη αυτή, που επαναλαμβάνεται δύο φορές στο ποίημα, ηχεί σαν μαύρο χιούμορ, καθόσον καμία «αγάπη» δεν φαίνεται να εκδηλώνεται πουθενά στο επεισόδιο αυτό.

Δεν μπορώ να γνωρίζω πώς λειτούργησε το τραγούδι αυτό μέσα στην οικονομία της παράστασης. Έτσι όμως όπως έχει αποσπαστεί από την παράσταση και επί δεκαετίες ακούγεται αυτοτελώς, χωρίς κάποιο πριν ή μετά –ενδεχομένως χωρίς καν οι ακροατές να γνωρίζουν από πού προέρχεται-, ηχεί σαν να έχει γραφτεί μόνο και μόνο για να πει πόσο χαριτωμένος μπορεί είναι ένας βιασμός. Στα ρεμπέτικα μπορεί να έχουμε αναφορές σε χειροδικίες, ακόμα και σε φόνους, αλλά η καθαρότερη έκφραση αυτού που οι φεμινίστριες αποκαλούν «κουλτούρα του βιασμού» φαίνεται τελικά ότι απαντά στο έντεχνο τραγούδι.

Αν είναι έτσι, τι πρέπει να κάνουμε;

Δεν ξέρω. Μάλλον τίποτα. Σίγουρα όχι να απαγορεύσουμε το τραγούδι ή να εξοντώσουμε, βιολογικά ή συμβολικά, τους δημιουργούς του. (Το πρώτο άλλωστε είναι πλέον πρακτικά αδύνατο). Τίποτα, δηλαδή, πέρα από το να καταγράψουμε ακόμα μία φορά την ένταση που ενίοτε συνοδεύει τα έργα τέχνης, την ασυμφωνία τους προς κάποιες ηθικοπολιτικές αξίες που έχουμε –ή που αποκτούμε μεταγενέστερα από την κυκλοφορία των έργων-, και να μάθουμε να ζούμε με την επίγνωσή της.

Shining a Light on Darkness | History Today

[1] Σημειώνω ότι στις πληροφορίες της παράστασης, όπως παρατίθενται στην επίσημη ιστοσελίδα του ΚΘΒΕ, ο Μιχαηλίδης πιστώνεται ρητά με τη συγγραφή [πρόσθετων, πρωτότυπων] στίχων, οι οποίοι λοιπόν δεν αποτελούν μεταφρασμένο απόσπασμα του πρωτότυπου έργου· η μετάφραση του τελευταίου αποδίδεται σε άλλον συντελεστή, εν προκειμένω συντελέστρια –την Καίτη Κάστρο.

Κλασσικό

2 σκέψεις σχετικά με το “Το «Φουέντε Οβεχούνα» των Μικρούτσικου-Μιχαηλίδη και η κουλτούρα του βιασμού

  1. Ο/Η δημητρης δημουλης λέει:

    Σημαντικό το οτι το έργο δημοσιεύθηκε το 1619. Εκτός αυτού, το πρωτοτυπο είναι αρκετά διαφορετικό και δεν αναφέρεται σε βιασμό.
    MÚSICOS: “Al val de Fuenteovejuna
    la niña en cabellos baja;
    el caballero la sigue
    de la cruz de Calatrava.
    Entre las ramas se esconde,
    de vergonzosa y turbada;
    fingiendo que no le ha visto,
    pone delante las ramas.
    –¿Para qué te escondes,
    niña gallarda?
    Que mis linces deseos
    paredes pasan.–
    Acercóse el caballero,
    y ella, confusa y turbada,
    hacer quiso celosías
    de las intricadas ramas;
    mas como quien tiene amor
    los mares y las montañas
    atraviesa fácilmente,
    la dice tales palabras:
    -¿Para qué te escondes,
    niña gallarda?
    Que mis linces deseos
    paredes pasan”

    • Ο/Η Α.Γ. λέει:

      Το θεατρικό έργο πράγματι γράφτηκε από τον Λόπε ντε Βέγκα τη 2η δεκαετία του 17ου αιώνα.
      Οι στίχοι όμως των τραγουδιών που ακούγονταν στην παράσταση, γράφτηκαν από τον Γιώργο Μιχαηλίδη το 1977.
      Το γεγονός ότι στο πρωτότυπο δεν αναφέρεται βιασμός, αφήνει ακόμα περισσότερο έκθετο τον σκηνοθέτη και, για την περίσταση, στιχουργό, διότι τότε φαίνεται ότι τον βιασμό -όπως και τον εξωραϊσμό/ φυσικοποίησή του- τα προσέθεσε αυτός με δική του πρωτοβουλία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.