του Άκη Γαβριηλίδη

Καθ’ όλο το διάστημα της πρωθυπουργίας του, και λίγο πριν – λίγο μετά απ’ αυτή, τα μηνύματα του Αλέξη Τσίπρα σε εθνικές ή/ και θρησκευτικές εορτές και επετείους φρόντιζαν να μην παρεκκλίνουν μεν από την εθιμοτυπία και τις συμβάσεις της ημέρας, αλλά να αφήνουν και κάποια πόρτα ανοιχτή σε μια δεύτερη ανάγνωση, να παίρνουν κάποια απόσταση από την παραδοσιακή εθνικιστική-κληρικαλιστική ρητορεία των αντίστοιχων περιστάσεων.

Το φετινό του μήνυμα για τον Δεκαπενταύγουστο αποτελεί μία ρήξη με την πρακτική αυτή. Δεν περιέχει καμία τέτοια νύξη. Εκτός κι αν κανείς ισχυριστεί ότι η αναφορά στην ιδιότητα της θεομήτορος ως «ανύμφευτης νύφης» αποτελεί υπαινιγμό στις μονογονεϊκές οικογένειες και έμμεση υπονόμευση της ετεροκανονιστικότητας. Αλλά τότε θα γελούσε όχι μόνο το παρδαλό κατσίκι, αλλά και το μονόχρωμο.

Το μήνυμα, ήδη από την πρώτη του πρόταση, προσυπογράφει με τον χειρότερο τρόπο τον ολοκληρωτισμό της ορθόδοξης εκκλησίας. Στον ισχυρισμό «ο λαός μας τιμά σήμερα την Παναγία», όπως είναι προφανές, ως λαός νοείται το ποίμνιο της εν λόγω εκκλησίας, όχι το υποκείμενο των πολιτικών, κοινωνικών και λοιπών συνταγματικών δικαιωμάτων. Ήδη η χρήση της κτητικής αντωνυμίας μετά το ουσιαστικό ο λαός είναι έκφραση θρησκευτικής έμπνευσης: μόνο ιεράρχες μιλούν για τον λαό ως κτήμα τους. Αλλά και η απόδοση της συγκεκριμένης δραστηριότητας αποκλείει από αυτό τον «λαό τους» όλους εμάς οι οποίοι, για οποιονδήποτε λόγο, δεν κάναμε χθες τίποτε το ιδιαίτερο για να τιμήσουμε την Παναγία. Ή, διαφορετικά, μας καπελώνει, αποδίδοντάς μας αυθαίρετα μία δραστηριότητα (και μία πίστη) η οποία δεν είναι δική μας.

Ίσως όμως δεν είναι ούτε καν αυτό το χειρότερο.

Παρακάτω, το μήνυμα κάνει έναν αχταρμά από διάφορα δεινά που απειλούν αυτόν τον «λαό μας (τους)» και απέναντι στα οποία «χρειαζόμαστε όλες και όλοι» [η έμφαση δική μου] κουράγιο, ελπίδα και φως· ανάμεσα σε αυτά, συγκαταλέγει και «τις τουρκικές προκλήσεις σε βάρος της πατρίδας μας». Προφανώς ως αντίδοτο σε αυτές τις προκλήσεις, στην πρώτη παράγραφο, μεταξύ άλλων ιδιοτήτων της Θεομήτορος αναφέρεται με νόημα και μία που συνδέεται με την πολεμική της αρετή: το ότι υπήρξε και «Υπέρμαχος Στρατηγός», άρα προφανώς κατάλληλη να ηγηθεί του στρατεύματος το οποίο θα πατάξει αυτές τις απειλές. Με άλλα λόγια, μία πίστη, μία ηγέτις, λαός-στρατός ενωμένοι υπό τη σκέπη της εναντίον των απίστων –και των ντόπιων πρακτόρων τους- που είχαν το θράσος να μην την τιμούν.

Σε μία συντακτικά και νοηματικά στραμπουληγμένη αποστροφή, το μήνυμα διαβεβαιώνει ότι αυτό το κουράγιο, την ελπίδα και το φως που «χρειαζόμαστε όλες και όλοι» μπορούν να το προσφέρουν «η πίστη καθενός, αλλά και ο σεβασμός στην πίστη καθενός, στις παραδόσεις και στη λαϊκή ψυχή». Ωστόσο, η φράση «ο σεβασμός στην πίστη καθενός», (η οποία εισάγεται με ένα «αλλά και»), ηχεί ξεκάρφωτη, σαν να ήρθε από άλλο κείμενο. Ποιος σεβασμός σε ποια πίστη; Το υπόλοιπο κείμενο δεν περιέχει καμία αναφορά σε κάποια πίστη άλλων (εκτός εάν και εδώ ως «καθείς» δεν νοείται κανείς άλλος, αλλά μόνο ο ελληνοορθόδοξος χριστιανός). Εάν όμως η αναφορά σε αυτό το σεβασμό στην πίστη (ή την απουσία πίστης) άλλων είναι σοβαρή, είναι ανακόλουθη προς την προσδοκία να μας δώσει κουράγιο ενάντια στις «τουρκικές απειλές».

Νομίζω ότι πρόκειται για ένα από κάθε άποψη ατυχέστατο μήνυμα, βγαλμένο από την παράδοση της Ελλάδος Ελλήνων Χριστιανών. Νομίζω ακόμα ότι το μήνυμα αυτό θα μπορούσε κάλλιστα να λείψει. Κανείς δεν θα είχε προσέξει την απουσία του, ή, κι αν την είχε προσέξει, δεν νομίζω ότι θα είχε ενοχληθεί απ’ αυτήν ούτε θα είχε σχηματίσει αρνητική εντύπωση για τον αποστολέα ή για το κόμμα του. Εάν πάλι για οποιονδήποτε λόγο κρίνεται απαραίτητο να σταλεί ένα τέτοιο μήνυμα, θα μπορούσε κάλλιστα να είχε διατυπωθεί κατά έναν τρόπο που να μην εκβιάζει ανύπαρκτες ομοφωνίες και να μην προσβάλλει, ούτε να καπελώνει κανέναν. Όπως άλλωστε έχει γίνει κατ’ επανάληψη στο παρελθόν.

του Άκη Γαβριηλίδη

Tη δεκαετία του 90, είχε γνωρίσει ιδιαίτερη διάδοση ένας τύπος λόγου βασισμένος στο ρητορικό ερώτημα «για σκεφτείτε τι θα είχε γίνει αν είχε επικρατήσει η αριστερά στον εμφύλιο», αυτή τη φορά ενισχυμένος και από την δημόσια αυτομαστίγωση μετανοημένων αριστερών («ευτυχώς που δεν νικήσαμε σύντροφοι» και δε συμμαζεύεται). Η αυτομαστίγωση αυτή παρατείνεται άλλωστε και στις μέρες μας από νέες γενιές μεταμεληθέντων (και μεταμεληθεισών, π.χ. Σώτη Τριανταφύλλου).

Την εβδομάδα που πέρασε, προέκυψε ένα περιστατικό το οποίο, αν ενταχθεί σε μια προοπτική, δίνει στο υποθετικό αυτό ερώτημα μία έμπρακτη απάντηση αρκετά διαφορετική από αυτήν που εκλαμβάνεται ως αυτονόητη (ότι δηλαδή θα είχε επικρατήσει ένα καθεστώς μονομέρειας και μισαλλοδοξίας). Όπως έγινε γνωστό, το δημοτικό συμβούλιο της Νάξου απέρριψε πρόταση να προστεθεί η προσωνυμία «Μανώλης Γλέζος» Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Εδώ και χρόνια, κυκλοφορεί στον ελληνόφωνο κυβερνοχώρο ένα κείμενο, με ελαφρές παραλλαγές και προσθαφαιρέσεις από τον εκάστοτε αναδημοσιευτή, το οποίο, με την επίκληση κάποιων ασαφών (ή ασαφώς μεταφρασμένων) αποσπασμάτων ομιλίας του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και μίας «έρευνας Τούρκου ιστορικού στα οθωμανικά αρχεία», υποστηρίζει ότι η εθνοτική καταγωγή του Τούρκου πρωθυπουργού είναι «λαζική», άρα ποντιακή, άρα ελληνική.

Την είδηση (;) αυτή έχουν αναπαράγει και ποντιακά μέσα, όπως π.χ. το σάιτ trapezounta.gr που φιλοξενείται στο Pontos news, υπό την ενότητα «Ποντιακά νέα».

Η κίνηση αυτή είναι αξιοπερίεργη όσον αφορά ειδικά τη χρήση αυτών των τριών όρων ως συνώνυμων. Διότι κατά τα λοιπά ο λεγόμενος «οργανωμένος ποντιακός χώρος» αρνείται διαρρήδην ότι οι Πόντιοι είναι Λαζοί, και μάλιστα με τη χρήση πολύ φορτισμένων εκφράσεων[1].

Η αντίθεση είναι οξύτατη: απ’ τη μια, οι ποντιακές οργανώσεις από το 68 κήρυτταν τους Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Πού είναι τώρα οι Μακεδονομάχοι; διερωτώνται πικρόχολα σε αρκετά κοινωνικά ή μη μέσα διάφοροι σχολιαστές, συνήθως προσκείμενοι στην αξιωματική αντιπολίτευση. Γιατί δεν βγαίνουν στους δρόμους να διατρανώσουν τον πατριωτισμό τους και την αταλάντευτη υποστήριξη των εθνικών δικαίων, τώρα που αυτά απειλούνται από τον «Σουλτάνο Ερντογάν»;

Το ότι υπάρχει διαφορετική αντίδραση στις δύο περιπτώσεις, (ή μάλλον, στη μία περίπτωση υπήρξε αντίδραση ενώ στην άλλη όχι), είναι ορθό. Δεν είμαι όμως σίγουρος τι θέλουμε να πετύχουμε όταν το επισημαίνουμε. Όπως έλεγα πρόσφατα, δεν είναι πολύ καλή ιδέα να εγκαλούμε κάποιον για ασυνέπεια, όταν το ενδεχόμενο να φανεί συνεπής θα μας ήταν απεχθές.

Ακόμα περισσότερο, όμως, είναι λάθος ερμηνευτικά να αποδίδουμε αυτή τη διαφορά σε καθαρά εκλογικές υστεροβουλίες, δηλαδή να θεωρούμε ότι ο αρχικός θόρυβος γινόταν Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Στα τουρκικά, για τη νεωτερική έννοια του έθνους χρησιμοποιείται ο όρος ulus. Το έθνος κράτος είναι ulus devlet.

Από την άλλη, ο όρος «εθνικισμός» έχει αποδοθεί ως milliyetçilik. To milliyet αντιστοιχεί ας πούμε στο «Γένος». Επίσης, είναι όνομα γνωστής καθημερινής εφημερίδας.

Παράλληλα, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται μία άλλη μορφή του ίδιου όρου, το millet, κυρίως με την ιστορική έννοια που είχε στην όψιμη Οθωμανική Αυτοκρατορία, της εθνοτικο-θρηκευτικής κοινότητας.

Φυσικά, στην πράξη, όπως πάντα, υπάρχουν επικαλύψεις και «ανακριβείς» χρήσεις.

Τόσο όμως οι ανακριβείς, όσο και οι ακριβείς (όπως και οι αντίστοιχες στα ελληνικά, ίσως και στις άλλες γλώσσες των Βαλκανίων), μαρτυρούν την αναντιστοιχία και τη δυσκολία Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Το Σεπτέμβριο του 2017, ο Μανόλης Γλέζος ήταν προσκεκλημένος ως επίτιμος ομιλητής σε συνέδριο που διεξήχθη στο Χίλτον της Αθήνας με θέμα «Μακροζωία: Ένας ρεαλιστικός στόχος». Στο πλαίσιο της παρουσίας του εκεί, έκανε κάποιες δηλώσεις[1] στις οποίες αναφέρθηκε στη μακροζωία, ή στην αναβίωση, καθόσον αυτές αφορούν όχι τα ανθρώπινα άτομα, αλλά τα έθνη. Και πάλι όχι όλα τα έθνη, αλλά ένα. Το γνωστό ένα. Συν ένα άλλο, το οποίο ανέκαθεν στοιχειώνει το φαντασιακό του πρώτου και χρησιμεύει ως διαρκές μέτρο σύγκρισης και διαφοροποίησης. Είπε συγκεκριμένα: Συνέχεια →

του Μιχάλη Ντινόπουλου

Στα ελληνικά ανέκδοτα αναπαράγεται το στερεότυπο του Πόντιου ως παντελώς ευήθους. Προσωπικά, τα συγκεκριμένα ανέκδοτα ποτέ δεν μου άρεσαν, όπως ούτε και όσα αναφέρονται στο στερεότυπο των ξανθιών. Ορισμένοι Πόντιοι μου έχουν εξηγήσει πως τα ανέκδοτα αυτά τα έφεραν οι ίδιοι οι Πόντιοι και είναι προϊόν αυτοσαρκασμού. Ισχύει αυτή η άποψη; Δεν νομίζω. Μου φαίνεται πως πρόκειται για πολύ παλιό στερεότυπο, το οποίο έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα.

Όπως αναφέρει ο μελετητής Matthijs den Dulk (2020), οι κάτοικοι του Πόντου Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Κατά την περίοδο της ελληνικής αντιμακεδονικής υστερίας που ξεκίνησε το 1990 και, ως ένα βαθμό, συνεχίζεται μέχρι σήμερα, η αλήθεια δεινοπάθησε ίσως περισσότερο και απ’ ό,τι σε περίοδο πραγματικών πολέμων.

Ένα από αυτά τα δεινοπαθήματα είναι και το εξής.

Όπως γνωρίζει ή μπορεί να μάθει ο καθένας που ασχολείται με το ζήτημα, η γλώσσα που μιλιέται στη σημερινή Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας και αλλού στον κόσμο από εθνοτικά Μακεδόνες, λέγεται μακεδονική. Έτσι λεγόταν πάντοτε –όσον καιρό υπάρχει φυσικά, για πριν δεν τίθεται ζήτημα- από όλους ανεξαιρέτως –από όσους και όποτε χρειαζόταν να αναφερθούν σε αυτήν φυσικά, για τους άλλους δεν τίθεται ζήτημα.  Μόνο από το 1990 και μετά, οι Έλληνες εθνικιστές αποφάσισαν ότι το όνομα αυτό δεν τους αρέσει και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται. Σύντομα μετά, αποφάσισαν να εκλάβουν την (αρνητική) επιθυμία τους για πραγματικότητα και να ενεργούν σαν το σημαίνον αυτό να μην χρησιμοποιείται όντως, να μην υπάρχει. Και ακόμα αργότερα, σαν να μην είχε Συνέχεια →

του Άκη Γαβριηλίδη

Στο βιβλίο του Νίκου Γιαννόπουλου με τον κάπως αδέξιο και αξιοπερίεργο τίτλο Ω, λε φιλαλάκο. Μια ιστορία για το κίνημα, τη ζωηρή άκρα Αριστερά και τους ανθρώπους της (Κουκκίδα, Αθήνα 2019) μπορεί κανείς να βρει την καλύτερη καθόσον γνωρίζω έκθεση, στην ελληνική γλώσσα τουλάχιστον, για το τι σημαίνει να κάνεις πολιτική minoritaire με την έννοια των Ντελέζ-Γκουατταρί. Μια έννοια που θα μπορούσε να αποδοθεί ως ήσσων ή μειονοτική πολιτική, υπό τον όρο όμως να μην γίνει επ’ ουδενί λόγω αντιληπτή ως «μειοψηφική» ή «ελιτίστικη» πολιτική, πολιτική υπέρ των λίγων, ούτε ως πολιτική υπέρ των μειονοτήτων.

Το βιβλίο –και, φυσικά, η ίδια η δράση- του Γιαννόπουλου αποτελούν μία πραγματική δεξαμενή παραδειγμάτων για το πώς μπορεί κανείς να επιφέρει αποτελέσματα, να Συνέχεια →