του Άκη Γαβριηλίδη

 

 

Σε πρόσφατη ανάρτησή του σε ΜΚΔ, ο εθνικός μας (τους) γλωσσολόγος διερωτάται μεγαλοφώνως: «Μπορούμε να βλέπουμε μέσα από τις λέξεις; Έχουν οι λέξεις διαφάνεια;». Η ερώτηση δεν είναι ρητορική, διότι σπεύδει να απαντήσει ο ίδιος στην αμέσως επόμενη πρόταση:

Ναι, μεγαλύτερη ή μικρότερη ανάλογα με τη γλώσσα.

 

Ποια γλώσσα λέτε ότι την έχει μεγαλύτερη κατά τον Μπ.; Σωστά μαντέψατε: φυσικά η ανώτερη όλων ελληνική. Και σίγουρα την έχει μεγαλύτερη από την αιώνια αντίπαλό της την αγγλική[1].

Αυτή την εξωφρενική, και αντίθετη προς τα διδάγματα της γλωσσολογίας (περιλαμβανομένης και της γλωσσολογίας που δίδασκε ο ίδιος στο πανεπιστήμιο), ιεράρχηση, ο Μπ. την αιτιολογεί με ακόμη πιο εξωφρενικά και ανορθολογικά επιχειρήματα.

 

Μεγάλη διαφάνεια λ.χ. έχουν οι λέξεις της Ελληνικής για δυο κυρίως λόγους: α) επειδή έχουν μεγαλύτερη δομική έκταση (πολυσύλλαβες). β) Επειδή στην γραφή τους ακολουθείται η ιστορική ορθογραφία, η οποία διατηρεί την αρχική μορφή της λέξης συνδεδεμένη και με την σημασία της.  Έτσι, ο χρήστης αντλεί ευκολότερα περισσότερες πληροφορίες για την σημασία, την δομή, συχνά και για την ιστορία της λέξης.

 

Όμως, αυτή η πιο ευρεία και ουδέτερη διατύπωση «άντληση πληροφοριών για τη σημασία» κ.λπ. των λέξεων, γρήγορα αντικαθίσταται, ούτε λίγο ούτε πολύ, από την ίδια την κατανόηση της σημασίας των λέξεων! Χάρη σε αυτήν τη διαφάνεια, λοιπόν, υποτίθεται ότι ο μέσος ομιλητής της ελληνικής

 

Θα καταλάβει το δημο-κρατία ως «κράτος, εξουσία» τού «δήμου», τού λαού ή ότι το πολιτ-ική έχει σχέση με τους πολίτες. Θα καλάβει [sic] το φιλό-λογος, το επι-μένω, το απο-τρέπω, τα είσ-οδος, έξ-οδος, δί-οδος, πρό-οδος, τα προ-βάλλω, προ-βολή, προ-βολέας, ακόμη και πρό-βλημα.

 

Αυτή η διολίσθηση προς την ταύτιση της ετυμολόγησης των λέξεων με την κατανόησή τους φτάνει σε σημεία γελοιότητας στην αμέσως επόμενη πρόταση:

 

Αντιθέτως, ο μέσος ομιλητής της Αγγλικής λ.χ. θα δυσκολευθεί πολύ να καταλάβει τις πάμπολλες μονοσύλλαβες αγγλικές λέξεις π.χ. go, come, give, take, read, write, like, hate, see, hear, smell, touch, good, bad, run, nice, smile, want, stand, few, much, less, big, little, night, dark, light, dead (η υπογράμμιση δική μου).

 

Αναρωτιέται κανείς αν ο άνθρωπος που έγραψε αυτές τις γραμμές ζει σε αυτόν τον κόσμο ή σε κάποιον άλλον. Όποιος νομίζει ότι ο «μέσος ομιλητής της αγγλικής» δυσκολεύεται να καταλάβει τι σημαίνουν όλες οι παραπάνω λέξεις, δεν έχει παρά να βρει ένα αγγλόφωνο παιδάκι τεσσάρων ετών –όχι περισσότερο- και να το ρωτήσει σχετικά. Είναι δυνατό να έχει κανείς κλειστεί τόσο πολύ στη φούσκα του και στον λαβύρινθο των εμμονών του, ώστε να πιστεύει ότι οι ομιλητές της αγγλικής δεν καταλαβαίνουν τι θα πει good και bad;

 

Ας πούμε όμως και κάτι για την ουσία των ισχυρισμών.

Ποτέ και πουθενά κανένας γλωσσολόγος δεν ισχυρίστηκε ότι η γνώση της ετυμολογίας των λέξεων αποτελεί προϋπόθεση για την κατανόηση της σημασίας τους, ή, ακόμα χειρότερα, ότι ταυτίζεται με αυτήν. Ο λόγος για τον οποίο οι ομιλητές κάποιας γλώσσας καταλαβαίνουν τη σημασία των λέξεων αυτής της γλώσσας είναι, απλούστατα, ότι είναι ομιλητές αυτής της γλώσσας. Η μία έκφραση είναι ουσιαστικά συνώνυμη με την άλλη. Ο ισχυρισμός ότι οι ομιλητές καταλαβαίνουν το νόημα μίας σύνθετης λέξης επειδή καταλαβαίνουν το νόημα των δύο ή περισσότερων λέξεων από τις οποίες συντίθεται, όπως είναι προφανές αν το καλοσκεφτούμε, συνιστά μια τρύπα στο νερό. Συνιστά εκείνη την τρύπα που άφησε πίσω του ο βαρώνος Μυνχάουζεν όταν, ανάμεσα σε άλλες τερατολογίες, ισχυρίστηκε ότι βγήκε από έναν βάλτο τραβώντας ο ίδιος τον εαυτό του από τα μαλλιά του. Ο Μπ. μάς λέει ότι κάποιος θα καταλάβει ότι δημοκρατία σημαίνει «το κράτος του λαού» επειδή δήμος σημαίνει λαός και κράτος σημαίνει κράτος. Ωραία. Αλλά ρωτάω εγώ: και από πού ξέρει αυτός ο κάποιος τι σημαίνει δήμος και τι σημαίνει κράτος; Μήπως τα ετυμολόγησε κι αυτά; Προφανώς όχι, αλλιώς έχουμε ένα regressus ad infinitum. Ο κάποιος ξέρει τη σημασία των δύο συστατικών της σύνθετης λέξης απλούστατα επειδή είναι ομιλητής της ελληνικής. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο γνωρίζει και τη σημασία της σύνθετης λέξης, και όχι επειδή κάθεται κάθε φορά και την ετυμολογεί.

 

Μια που χρησιμοποιήθηκε το συγκεκριμένο παράδειγμα, όμως, θα πω και κάτι άλλο.

Στα (νέα) ελληνικά, εκτός από τη λέξη δημοκρατία, έχουμε και τη λέξη λαοκρατία.

Εάν μείνουμε στην ετυμολογία, και δη στη συγκεκριμένη εξήγηση που δίνει ο ίδιος ο Μπ. στο σημείωμά του, οι δύο αυτές λέξεις είναι απολύτως ταυτόσημες. Και η μία, και η άλλη (υποτίθεται ότι) σημαίνουν «το κράτος του λαού». Ωστόσο, στην πραγματικότητα άλλο δηλώνει η μία και άλλο η άλλη. Πώς εξηγείται αυτό; Πού πήγε η «διαφάνεια των λέξεων» και γιατί δεν μπορεί να μας βοηθήσει εδώ;

Δεν μπορεί να μας βοηθήσει διότι η σημασία των λέξεων δεν είναι (μόνο) ζήτημα σημασιολογικό, αλλά (κυρίως) ζήτημα πραγματολογικό. Οι δύο αυτές λέξεις ιστορικά χρησιμοποιήθηκαν/ χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά συμφραζόμενα και συνδέθηκαν –για εξωτερικούς, κοινωνικοπολιτικούς, και όχι ετυμολογικούς- λόγους με άλλα νοήματα και με άλλους συνειρμούς η καθεμιά.

Και στα υπόλοιπα παραδείγματα του σημειώματος η συναγωγή της σημασίας από την ετυμολογία σπανίως λειτουργεί, ακόμη και για όσους όπως είπαμε ήδη ξέρουν, ως ομιλητές της ελληνικής, τη σημασία των αντίστοιχων συστατικών κάθε λέξης. Για παράδειγμα, το ομολογώ, με βάση τα συστατικά του, σημαίνει λέω κάτι μαζί με κάποιον άλλο, συμφωνώ. Η σημασία παραδέχομαι ένα έγκλημα που έχω κάνει είναι ήδη αρκετά μακριά, και δεν μπορεί να συναχθεί με βάση μόνο την ετυμολογία. Κατά μείζονα λόγο όμως αυτό ισχύει για πλήθος άλλα παραδείγματα ελληνικών λέξεων, μάλλον τις περισσότερες, που η σημασία τους ήταν εξαρχής ή έγινε βαθμιαία τελείως ξένη –ή πάντως πολύ απομακρυσμένη, πολύ ευρύτερη, πολύ στενότερη …- σε σχέση με αυτήν που υποβάλλει η ετυμολογία τους. Ο ταχυδρόμος δεν είναι ένας γρήγορος δρόμος· η καμηλοπάρδαλη δεν είναι μία παρδαλή καμήλα· ο ιπποπόταμος δεν είναι ένα άλογο του ποταμού· το παράδειγμα δεν είναι ένα δείγμα που βρίσκεται δίπλα· το παράθυρο δεν είναι αυτό που βρίσκεται δίπλα στην πόρτα· ο κινηματογράφος δεν είναι η γραφή του κινήματος.

Και ευτυχώς.

Το αφελές, διαφωτιστικού τύπου όραμα του Μπ. φαίνεται να είναι μία γλώσσα πλήρους διαφάνειας και αμφιμονοσήμαντης αντιστοίχισης μεταξύ λέξεων και πραγμάτων.

Τέτοια γλώσσα, ευτυχώς, δεν υπήρξε ποτέ. Αν υπήρχε, θα ήταν εφιάλτης. Θα ήταν το αποκορύφωμα της πλήξης και της ανοησίας.

Κάθε γλώσσα, συστατικά, χαρακτηρίζεται από έναν ορισμένο βαθμό αδιαφάνειας. Ο Μπ. θέλει να μας πείσει ότι αυτό συμβαίνει για κάποιες σε μικρότερο και για κάποιες άλλες σε μεγαλύτερο βαθμό. Ωστόσο, πώς είναι δυνατό να ποσοτικοποιήσουμε την αδιαφάνεια; Το ζήτημα όμως δεν είναι αυτό. Το ζήτημα είναι ότι σε αυτήν την σχετική αδιαφάνεια και πολυσημία, σε αυτή την διολίσθηση και μη πλήρη αντιστοιχία των νοημάτων, βασίζονται όλα όσα είναι ενδιαφέροντα και συναρπαστικά σε μία γλώσσα. Χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατή ούτε η ποίηση, ούτε το χιούμορ.

Φαίνεται όμως ότι όλα αυτά δεν ενδιαφέρουν τον φίλο μας. Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι να αναδείξει ότι μία γλώσσα είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο, και προφήτης αυτής η αφεντομουτσουνάρα του.

[1] Εκ των υστέρων, ο δράστης φρόντισε να διευκρινίσει ότι, σε όσα έγραψε, η διαφάνεια (παραλείποντας τώρα, για ευνόητους λόγους, το συγκριτικό επίθετο μεγαλύτερη που είχε χρησιμοποιήσει στο σημείωμά του) «δεν έχει σχέση με καμία έννοια ‘υπεροχής’ τής [sic] ελληνικής γλώσσας έναντι όλων των άλλων γλωσσών». Ωστόσο, η διάψευση αυτή θυμίζει κάπως τον κτηνοτρόφο του ανεκδότου που έλεγε «και το μαύρο δικό μου είναι». Εμείς οι γλωσσολόγοι δεν δεχόμαστε ανώτερες και κατώτερες γλώσσες, αλλά εγώ ο δημόσιος θεολόγος της γλώσσας μιλάω μόνο για εκείνα τα στοιχεία που το ποίμνιό μου θα διαβάσει ως ενδείξεις ανωτερότητας της τρισχιλιετούς, και μετά νίπτω τας χείρας μου ξέροντας ότι η δουλειά έγινε και νομίζοντας ότι έχω και το σκύλο του εθνικισμού χορτάτο και την πίτα της επιστημοσύνης ολάκερη.