του/της Incredible and Strange Everything

 

Για 400 χρόνια, οι άντρες μεταφραστές άλλαζαν μια ελληνική λέξη στο πιο διάσημο έπος της ιστορίας —και αυτό διέγραφε την αλήθεια για τις σκλάβες που δολοφονήθηκαν επειδή είχαν βιαστεί.

Το 2017 κλόνισε την ιστορία της λογοτεχνίας.

Η Έμιλι Ουίλσον έγινε η πρώτη γυναίκα που μετέφρασε την Οδύσσεια του Ομήρου στα αγγλικά.

Τέσσερις αιώνες. Δεκάδες μεταφράσεις. Όλες γραμμένες από άντρες.

Και οι αναγνώστες παρατήρησαν αμέσως κάτι συγκλονιστικό: η ιστορία που νόμιζαν ότι γνώριζαν είχε ξαναγραφτεί αθόρυβα.

Ας ξεκινήσουμε με την πρώτη λέξη που χρησιμοποιεί ο Όμηρος για να περιγράψει τον Οδυσσέα: «πολύτροπος».

Όλοι οι άντρες μεταφραστές την έκαναν να φαίνεται ηρωική:

«Resourceful» [Επινοητικός]

«Versatile» [Ευέλικτος]

«Of many ways» [άνθρωπος των πολλών τρόπων].

Η Έμιλι Ουίλσον μετέφρασε την ίδια ελληνική λέξη ως: «πολύπλοκος».

Μια λέξη. Ολόκληρος ο ήρωας μεταμορφώνεται.

Ξαφνικά ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς έξυπνος, είναι ηθικά αμφιλεγόμενος. Χειραγωγεί. Λέει ψέματα όταν η αλήθεια θα ήταν καλύτερη. Επιβιώνει με κάθε μέσο και μετά κοιμάται ήσυχος.

Αυτό έγραψε ο Όμηρος πριν από 2.800 χρόνια. Οι άγγλοι μεταφραστές συνέχισαν να το μαλακώνουν.

Η Ουίλσον έθεσε το ερώτημα που κανείς δεν είχε τολμήσει να θέσει: τι άλλο τροποποίησαν;

Η απάντηση ήταν καταστροφική: σχεδόν όλα όσα αφορούσαν γυναίκες.

Ας πάρουμε τις σκλάβες στο σπίτι του Οδυσσέα.

Εκείνος φεύγει για 20 χρόνια. Οι μνηστήρες εισβάλλουν στο σπίτι του. Αυτές οι σκλάβες —αντικείμενα ιδιοκτησίας χωρίς κανένα δικαίωμα— αναγκάζονται να έχουν σεξουαλικές σχέσεις με τους εισβολείς που καταλαμβάνουν το σπίτι.

Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει τελικά, αυτός και ο γιος του εκτελούν και τις δώδεκα γυναίκες. Τις κρεμάνε όλες μαζί σε μια μαζική δολοφονία.

Ο Όμηρος χρησιμοποίησε την ελληνική λέξη «δμωαί». Αυτό σημαίνει «σκλάβες». Ανθρώπινη ιδιοκτησία που δεν μπορούσε να αρνηθεί τίποτα.

Αλλά οι άγγλοι μεταφραστές δεν άντεχαν να γράψουν «σκλάβες».

Τζορτζ Τσάπμαν (1614): «άπιστες υπηρέτριες»

Αλεξάντερ Πόουπ (1725): «ένοχες υπηρέτριες»

Ρόμπερτ Φιτζέραλντ (1961): «γυναίκες που πλάγιαζαν με τους μνηστήρες»

Βλέπετε τι συνέβη; Το έκαναν να ακούγεται σαν επιλογή. Σαν προδοσία. Σαν αυτές οι γυναίκες να άξιζαν τον θάνατο.

Η Έμιλι Ουίλσον μετέφρασε την πραγματική ελληνική λέξη του Ομήρου: «σκλάβες».

Ολόκληρη η σκηνή αναστρέφεται. Δεν έχουμε εδώ απόδοση δικαιοσύνης για κάποια απιστία. Έχουμε έναν ισχυρό άνδρα που σφαγιάζει σκλάβες οι οποίες βιάστηκαν από εισβολείς —γυναίκες που δεν είχαν καμία εξουσία να συναινέσουν ή να αρνηθούν.

Αυτό έγραψε ο Όμηρος. Οι αγγλόφωνοι αναγνώστες δεν το έμαθαν ποτέ.

 

Ή ας πάρουμε την Πηνελόπη, που περίμενε 20 χρόνια τον Οδυσσέα.

Οι παλαιότεροι μεταφραστές τόνιζαν την πίστη, την αγνότητα και την παθητική της αφοσίωση. Η τέλεια βικτωριανή σύζυγος που ξεροσταλιάζει στο παράθυρο.

Ο Όμηρος την περιγράφει με τον όρο «περίφρων» —στρατηγική, συνετή, υπολογιστική.

Η Πηνελόπη τής Ουίλσον δεν περιμένει άπραγη. Σχεδιάζει. Χειραγωγεί τους μνηστήρες. Κερδίζει χρόνο. Συγκεντρώνει πληροφορίες. Παίζει προχωρημένα πολιτικά παίγνια με τη ζωή της ως διακύβευμα.

Όταν ο Οδυσσέας τελικά φανερώνεται, η Πηνελόπη τής Ουίλσον δεν ξεσπά σε δάκρυα ευγνωμοσύνης. Τον δοκιμάζει. Ζητά αποδείξεις. Αρνείται να τον πιστέψει μέχρι εκείνος να αποδείξει ότι γνωρίζει μυστικά που μόνο ο σύζυγός της θα μπορούσε να γνωρίζει.

Διότι είναι πανέξυπνη. Ο Όμηρος το είπε ρητά. Οι μεταφραστές συνέχισαν να την παρουσιάζουν ως ανήμπορη, διότι οι έξυπνες, υπολογιστικές γυναίκες έκαναν τους βικτωριανούς αναγνώστες να αισθάνονται εξαιρετικά άβολα.

Στη συνέχεια, υπάρχει η Καλυψώ, η θεά που κρατά τον Οδυσσέα στο νησί της για επτά χρόνια.

Αμέτρητοι μεταφραστές έγραψαν ότι η Καλυψώ τον «αγαπούσε». Ότι είχαν «σχέση».

Η Ουίλσον μεταφράζει την ελληνική λέξη κατέχειν με ακρίβεια: η Καλυψώ «τον κρατούσε αιχμάλωτο». Τον «κατείχε».

Δεν πρόκειται για ρομαντική σχέση. Πρόκειται για φυλάκιση. Σεξουαλικός εξαναγκασμός —μόνο που σε αυτόν οι ρόλοι των φύλων είναι οι αντίστροφοι απ’ ό,τι περίμενε το κοινό.

Ο Όμηρος το έγραψε ρητά. Οι μεταφραστές το αποδυναμώσανε επειδή περιέπλεκε την ηρωική αφήγηση που ήθελαν να διηγηθούν.

Όταν εκδόθηκε η μετάφραση της Ουίλσον, έγινε αμέσως μπεστ σέλερ. Οι κριτικοί την χαρακτήρισαν αποκαλυπτική, ουσιαστική, μετασχηματιστική.

Ορισμένοι κλασικοί μελετητές όμως την κατηγόρησαν ότι «εκσυγχρόνισε» τον Όμηρο —επιβάλλοντας τη σύγχρονη φεμινιστική ιδεολογία σε ένα αρχαίο κείμενο.

Η απάντηση της Ουίλσον ήταν κομψή και καταλυτική: διαβάστε μόνοι σας το ελληνικό πρωτότυπο.

Κάθε επιλογή που έκανε προήλθε απευθείας από τις πρωτότυπες διατυπώσεις του Ομήρου. Δεν πρόσθεσε φεμινισμό. Αφαίρεσε τέσσερις αιώνες αντιφεμινιστικής διαστρέβλωσης που είχαν συστηματικά επιφέρει οι προηγούμενοι μεταφραστές.

Υπάρχει μια σκηνή όπου οι άντρες του Οδυσσέα τρώνε τα ιερά βόδια του θεού Ήλιου παρά τις ρητές προειδοποιήσεις.

Σε παλαιότερες μεταφράσεις τους αποκαλούσαν «ανόητους» ή «απερίσκεπτους» —ηλίθιους άντρες που άξιζαν τη μοίρα τους.

Στα ελληνικά του Ομήρου αναφέρεται ότι «πέθαιναν της πείνας» —απελπισμένοι άντρες οι οποίοι είχαν μείνει τόσο καιρό στη θάλασσα που δεν μπορούσαν πλέον να σκεφτούν λογικά.

Η Ουίλσον το μεταφράζει με ακρίβεια. Και ξαφνικά η ηγεσία του Οδυσσέα φαίνεται αμφισβητήσιμη. Γιατί άφησε το πλήρωμά του να φτάσει σε αυτό το σημείο;

αυτό υπάρχει στο αρχικό κείμενο του Ομήρου. Οι μεταφραστές συνέχισαν να το διαγράφουν για να προστατεύσουν τον ήρωα.

Ή πάλι η κορύφωση της ιστορίας, όταν ο Οδυσσέας σφάζει όλους τους μνηστήρες.

Οι παλαιότερες μεταφράσεις το έκαναν να ακούγεται σαν δίκαιη τιμωρία —ο ήρωας ανακτά αυτό που του ανήκει.

Τα ελληνικά του Ομήρου είναι πολύ πιο ασαφή. Οι μνηστήρες σφαγιάζονται σαν ζώα. Το αίμα ρέει στο πάτωμα. Τα πτώματα στοιβάζονται μακάβρια. Η βία είναι ανάγλυφη, βάναυση, σχεδόν αηδιαστική στις λεπτομέρειές της.

Η Ουίλσον δεν κάνει πίσω. Μεταφράζει τη βία ως βία —όχι ως ηρωικό θρίαμβο.

Και σου γεννιέται τότε το δυσάρεστο ερώτημα: Είναι αυτό δικαιοσύνη; Ή μήπως είναι ένας ισχυρός άνδρας με ανώτερα όπλα που σφαγιάζει νεότερους, πιο αδύναμους άντρες οι οποίοι τεχνικά μιλώντας δεν παραβίασαν κανέναν νόμο;

Ο Όμηρος δεν απαντά. Απλώς σου δείχνει το αίμα που χύνεται στο πάτωμα.

Σκεφτείτε τι σημαίνει αυτό.

Για 400 χρόνια, οι αγγλόφωνοι αναγνώστες πίστευαν ότι διάβαζαν την Οδύσσεια του Ομήρου. Αλλά διάβαζαν τον Όμηρο φιλτραρισμένο μέσα από τη βικτωριανή ηθική, τα ηρωικά ιδανικά των μέσων του 20ού αιώνα και τις ασυνείδητες υποθέσεις των μεταφραστών σχετικά με το φύλο.

Διάβαζαν μεταφράσεις που κρίνανε τις γυναίκες πιο αυστηρά από τους άντρες. Που δικαιολογούσαν την ανδρική βία ενώ καταδίκαζαν την επιβίωση των γυναικών. Που ρομαντικοποιούσαν τη δουλεία, σχετικοποιούσαν το βιασμό, μετέτρεπαν την αιχμαλωσία σε ρομαντική ιστορία.

Όχι επειδή αυτό έγραψε ο Όμηρος πριν από 2.800 χρόνια, αλλά επειδή αυτό υπέθεταν οι μεταφραστές ότι το σύγχρονο κοινό θέλει να διαβάσει.

Η Έμιλι Ουίλσον δεν εκσυγχρόνισε την Οδύσσεια. Την απο-βικτωριανοποίησε.

Αφαίρεσε 400 χρόνια συσσωρευμένης εκδοτικής μεροληψίας και άφησε τα αρχαία ελληνικά του Ομήρου να μιλήσουν με τη δική τους φωνή.

Το αποτέλεσμα; Μια Οδύσσεια πιο έντονη, πιο παράξενη, πιο ηθικά ανησυχητική —και πιο ειλικρινής.

Ο Οδυσσέας δεν είναι ένας ευγενής ήρωας σε μια ιερή αναζήτηση. Είναι πολύπλοκος —κάνει τρομερά πράγματα και καλά πράγματα, χωρίς πάντα να διακρίνει μεταξύ τους.

Η Πηνελόπη δεν είναι ανήμπορη. Είναι στρατηγική, οξυδερκής, πορεύεται μέσα από αντίξοες καταστάσεις με τη ζωή της να κινδυνεύει.

Οι σκλαβωμένες γυναίκες δεν είναι ένοχες προδότριες. Είναι σκλάβες που δολοφονήθηκαν από τον ιδιοκτήτη τους επειδή βιάστηκαν.

Η Καλυψώ δεν είναι μια ερωμένη που περιμένει πιστά. Είναι μια απαγωγέας που εξαναγκάζει τον αιχμάλωτό της σε σεξουαλική επαφή.

Αυτά έγραψε ο Όμηρος στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Απλά δεν το γνωρίζαμε, επειδή για 400 χρόνια κανένας μεταφραστής δεν φιλοτιμήθηκε να το γράψει στα αγγλικά.

Τώρα, επειδή μια γυναίκα τελικά βρήκε την ευκαιρία, μπορούμε να διαβάσουμε αυτό που ο Όμηρος πραγματικά δημιούργησε. Και αποδεικνύεται ότι η Οδύσσεια είναι καλύτερη –πιο ενδιαφέρουσα, πιο περίπλοκη ηθικά, πιο ειλικρινής σχετικά με την εξουσία, το φύλο και τη βία –από ό,τι γνωρίζαμε.

Όχι επειδή η Έμιλι Ουίλσον πρόσθεσε σύγχρονες οπτικές. Αλλά επειδή έπαψε να επιτρέπει επί αιώνες στους άντρες μεταφραστές να διαγράφουν σιωπηρά τις γυναίκες από τις δικές τους ιστορίες.

Μερικές φορές η πιο ριζοσπαστική πράξη δεν είναι η αλλαγή της ιστορίας. Είναι το να λέμε επιτέλους την ιστορία που ήταν πάντα εκεί.

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί ανάρτηση σε λογαριασμό μέσου κοινωνικής δικτύωσης με την επωνυμία που αναφέρεται παραπάνω. Στην ανάρτηση δεν δίνεται κάποιο όνομα συγγραφέα. Μετάφραση από τα αγγλικά: Α.Γ.