του Άκη Γαβριηλίδη

Σε μια τυχαία επίσκεψη σε βιβλιοπωλείο, είδα ότι πέρυσι (το 24) κυκλοφόρησε μια νεοελληνική μετάφραση του De bello gallico του Ιουλίου Καίσαρα. Χωρίς κάποιον ιδιαίτερο λόγο, σκέφτηκα να την ξεφυλλίσω λίγο· αμέσως –από την πρώτη πρόταση- έφριξα, και διαπίστωσα ότι και η έκδοση αυτή είναι μία από εκείνες που πρέπει να αποσυρθεί αμέσως για να μην εκθέτει ανεπανόρθωτα τον εκδοτικό οίκο και τον μεταφραστή.

Το έργο είναι πολύ γνωστό, χρησιμοποιείται συχνά σε πολλές χώρες στην ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση ως διδακτικό κείμενο, η δε συγκεκριμένη πρόταση είναι διάσημη και αποτελεί αντικείμενο συχνών αναφορών και φιλικών πειραγμάτων μεταξύ Γάλλων και Βέλγων. Λέει τα εξής:

Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur.

Πρόκειται για μία γλωσσικά και νοηματικά πολύ απλή και λιτή φράση, χωρίς συντακτικά προβλήματα. Εκ πρώτης όψεως δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς πού είναι δυνατό να κάνει κανείς λάθος. Και όμως, ο μεταφραστής, ονόματι Στέλιος Κυμάκης, και ο υπεύθυνος έκδοσης κ. Γιάννης Χρονόπουλος, κατάφεραν να πνιγούν στα ρηχά, προτείνοντάς μας την εξής απίστευτη απόδοση:

Ολόκληρη η Γαλατία είναι χωρισμένη σε τρία μέρη. Από αυτά, το ένα κατοικούν οι Βέλγοι, ένα άλλο οι Ακουιτανοί, ενώ το τρίτο εκείνοι που στη γλώσσα τους ονομάζονται Κέλτες· στο δε κομμάτι που κατέχουμε εμείς, κατοικούν Γαλάτες.

Η έμφαση φυσικά δική μου.

Εάν κανείς βάλει τη φράση στο Google Translate, παίρνει την εξής απόδοση:

Όλη η Γαλατία χωρίζεται σε τρία μέρη, ένα από τα οποία κατοικείται από τους Βέλγους, ένα άλλο από τους Ακουιτανούς και το τρίτο από εκείνους που στη δική τους γλώσσα ονομάζονται Κέλτες, αλλά στη δική μας ονομάζονται Γαλάτες.

Εδώ, η τεχνητή νοημοσύνη τα πήγε πολύ καλύτερα από την φυσική ανοησία.

Πού το είδε το «κομμάτι που κατέχουμε εμείς» ο κ. Κυμιάκης; Ακριβώς στο βιβλίο αυτό ο Καίσαρας αναλαμβάνει να περιγράψει τους πολέμους που έκανε στη Γαλατία. Όταν αρχίζει να μιλάει, δεν υπάρχει κάποιο γνωστό στους αναγνώστες του «κομμάτι» που «κατέχουν». Και να υπήρχε, πάντως, appellantur σημαίνει φυσικά «αποκαλούνται», όχι «κατοικούν». «Κατοικούν» σημαίνει το incolunt, όπως άλλωστε ορθώς το απέδωσε μόλις προηγουμένως ο Κυμιάκης. Όταν ο συγγραφέας/ πρωταγωνιστής λέει nostra, δεν αναφέρεται σε κάποιο … τμήμα της Γαλατίας, αλλά στη γλώσσα· δεν επαναλαμβάνει τη λέξη διότι την έχει πει μόλις προηγουμένως: ipsorum lingua ΧΧ, nostra ΥΥ. Οι Κέλτες και οι Γαλάτες είναι η ίδια ομάδα, η οποία απλώς έχει δύο διαφορετικά ονόματα ανάλογα με τη γλώσσα. Όσο άσχετος γλωσσικά και να είναι κανείς, διαβάζοντας το μετάφρασμα θα έπρεπε να το καταλαβαίνει! Δυστυχώς όμως πρέπει να εξηγεί κανείς τα αυτονόητα σε κάποιον που κατάλαβε ότι άλλοι ήταν οι μεν, άλλοι οι δε, και μας έκανε τα τρία (μέρη της Γαλατίας) τέσσερα.

Δεν κοίταξα καθόλου το υπόλοιπο κείμενο. Θεωρώ σχεδόν σίγουρο ότι και εκεί θα υπάρχουν και άλλες ανάλογες κοτσάνες. Αλλά και μόνο αυτή η μία δείχνει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι ο μεταφραστής δεν κατάλαβε τι διαβάζει και τι γράφει. Γι’ αυτό, και μόνο με αυτή την απόδοση, κρίνω ότι η συγκεκριμένη έκδοση κερδίζει επαξίως το βραβείο της μεγαλύτερης μεταφραστικής αποτυχίας των τελευταίων χρόνων.