Ανάλυση λόγου,Ιστορία,Πολιτική

Οι φανερές σάλτσες (των αποτυχιών) του Καλύβα

του Άκη Γαβριηλίδη

Σε ένα άρθρο του στην Καθημερινή το οποίο σίγουρα δεν μπορεί να κατηγορηθεί για υπερβολική μετριοφροσύνη, ο –μεταξύ άλλων ιδιοτήτων- πανεπιστημιακός, σύμβουλος του νυν έλληνα πρωθυπουργού και σεναριογράφος τηλεοπτικών ντοκυμανταίρ Στάθης Καλύβας αναρωτιέται με κάθε ειλικρίνεια ποιος είναι ο λόγος της επιτυχίας που συναντά υπό την τελευταία του αυτή ιδιότητα. Και η απάντηση που δίνει είναι η εξής: αιτία είναι μία «μυστική σάλτσα». Η αγγλική αυτή έκφραση, όπως μας εξηγείται,

χρησιμοποιείται για να περιγράψει το πώς μια ελάχιστη παρέμβαση μπορεί να απογειώσει μια συνταγή. Και είναι μυστική, γιατί η αξία της είναι ανυπολόγιστη. Η έκφραση αυτή έχει ενδιαφέρον διότι παραπέμπει σε ένα είδος σοφίας που προκύπτει περίπου μαγικά μέσα από την υπέρβαση των αυτοματισμών και της τυποποποίησης [sic –η τελευταία λέξη με τρία «πο» στο πρωτότυπο. Προσλάβετε επιτέλους έναν επιμελητή κειμένων εκεί στην Καθημερινή, θα είναι cost effective].

Ένα στοιχείο κάπως απρόσμενο, και ίσως αθέλητο, στο λεξιλόγιο αυτής της εισαγωγής, είναι ότι ο συντάκτης εγγράφει την παρέμβασή του σε μια σειρά δραστηριοτήτων που ταξινομούνται παραδοσιακά ως γυναικείες. Kαι συγκεκριμένα δύο, οι οποίες άλλωστε έχουν ετυμολογική και ουσιαστική σχέση: την μαγεία και την μαγειρική. Σε συνδυασμό με τη χρήση όρων όπως «σοφία», «υπέρβαση» και «απογείωση», η εισαγωγή αυτή παίρνει μια χροιά μυστικιστική, όχι πολύ σύμφωνη με την «θεωρία της ορθολογικής επιλογής» στην οποία όμνυε αλλού ο συντάκτης.

Βεβαίως, η αποκάλυψη ενός μυστικού ως χειρονομία συνιστά μια επιτελεστική αντίφαση, ή πάντως καταργεί το αντικείμενό της: απ’ τη στιγμή που φανερώσουμε τη μυστική σάλτσα, αυτή παύει να είναι μυστική. Αυτό, βεβαίως, με την προϋπόθεση ότι δεχόμαστε ως δεδομένη την ειλικρίνεια του μάγου που προβαίνει προς το κοινό του και αποκαλύπτει τα μαγικά του. Διότι όταν κάποιος λέει: «μέχρι τώρα σας εξαπατούσα, αλλά τώρα θα σας πω την αλήθεια», τίποτε –εκτός από τα λόγια του- δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να πρόκειται για διπλή (τριπλή, τετραπλή … απειροστή) μπλόφα και η εξαπάτηση να συνεχίζεται.

Το αξιοπερίεργο όμως είναι ότι, πριν κάνει αυτή την αποκάλυψη, ο συντάκτης χρησιμοποιεί για πρώτη φορά την έκφραση «μυστική σάλτσα» για να εξηγήσει όχι την δική του επιτυχία, αλλά την αποτυχία άλλων. Ή ίσως την επιτυχία της αποτυχίας άλλων.

Άρα, λοιπόν, η ίδια η μυστική σάλτσα, η φόρμουλα που υπόσχεται να μας οδηγήσει στην απόλαυση χωρίς υπόλοιπα και χωρίς μιζέριες, είναι η ίδια καταστατικά διχασμένη: υπάρχει μία σάλτσα για τις επιτυχίες μέσω των αποτυχιών, και μία άλλη για τις «καθαυτό» επιτυχίες, που δεν σκϊάζονται από τίποτε. Πράγμα που επίσης οδηγεί φυσικά σε μία mise en abîme, σε μια αναγωγή στη δεύτερη και, εντέλει, στην απειροστή δύναμη.

Λέει, συγκεκριμένα:

Το αφήγημα με το οποίο πορευτήκαμε ως κοινωνία έως πρόσφατα, για περίπου πενήντα χρόνια, θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα κράμα επιτευγμάτων και ηρωισμών του απώτατου και απώτερου παρελθόντος που διδασκόμαστε κυρίως στο σχολείο και μιας περιγραφής ενός μίζερου πρόσφατου παρελθόντος, όπου υιοθετούμε τον ρόλο του θύματος: των άλλων (κυρίως των ξένων) και του κακού μας ριζικού (που μας κάνει να διχαζόμαστε και να αποτυγχάνουμε). Η μυστική σάλτσα [η υπογράμμιση δική μου] που έδεσε αυτό το αφήγημα και του έδωσε δύναμη και διάρκεια υπήρξε η θεοποίηση της ήττας. Με τρόπο σχεδόν μαζοχιστικό (και συνοδεία της εκπληκτικής ποίησης του Γιάννη Ρίτσου και της μοναδικής μουσικής του Μίκη Θεοδωράκη), διυλίζαμε περηφάνια από τις αποτυχίες μας.

Στο χωρίο αυτό, καταρχάς, ο Καλύβας, όπως είναι προφανές, δανείζεται τις αναλύσεις περί Νεκροφιλίας του ριζοσπαστικού πατριωτισμού που έχω διατυπώσει εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Αυτό δεν είναι πρόβλημα: καλά κάνει. Δηλαδή, ούτε καλά ούτε κακά: κάνει αυτό που κάνουν όλοι. Δανείζεται ιδέες άλλων και τις μετασχηματίζει, στρέφοντάς τις προς την κατεύθυνση που εξυπηρετεί το σχήμα του. Δεν τίθεται ζήτημα να ζητήσω πνευματικά δικαιώματα. Αυτό που είναι θεμιτό, και χρήσιμο, είναι να εξετάσουμε, ακριβώς, τι είδους χρήση κάνει ο καθένας, προς τα πού στρέφει αυτές τις ιδέες που δανείζεται.

Από αυτή την άποψη, θα αρχίσω από το τέλος, και συγκεκριμένα από τις δύο τελευταίες λέξεις. Αυτό που βρίσκω περισσότερο από οτιδήποτε άλλο απομακρυσμένο από την προσέγγιση της Νεκροφιλίας είναι η καταγραφή της παραγωγής των Ρίτσου και Θεοδωράκη ως επικέντρωση στις «αποτυχίες μας».

Η δυσαρμονία αφορά τόσο το ουσιαστικό, όσο και την αντωνυμία.

Ο Θεοδωράκης παρήγαγε δύο κύκλους τραγουδιών μελοποιώντας Ρίτσο: τον Επιτάφιο και τη Ρωμιοσύνη. Ούτε το ένα, ούτε το άλλο αναφέρονται σε κάποια αποτυχία. Επίσης, δεν αναφέρονται στο ίδιο εμείς για το οποίο μιλά ο Καλύβας, το οποίο είναι φυσικά το έθνος· εμείς οι Έλληνες. Το δεύτερο έργο μπορούμε ίσως να πούμε ότι αφορά το έθνος, αλλά μόνο για να εγκαθιδρύσει μια διαφωρά στο εσωτερικό του: οι Ρωμιοί είναι οι Έλληνες καθόσον δεν συμπίπτουν με τον εαυτό τους. Κανείς πάντως μέχρι τώρα δεν είχε σκεφτεί να καταγράψει το θρήνο μιας μητέρας για το φόνο του γιου της από την αστυνομία στην εργατική διαδήλωση του Μαΐου του 1936 ως «αποτυχία των Ελλήνων». Ας πούμε, και οι φονιάδες Έλληνες ήταν, και γι’ αυτούς ο φόνος δεν ήταν καθόλου αποτυχία· μάλλον επιτυχία ήταν.

Για να καταλήξουμε σε μια τέτοια ταξινόμηση, πρέπει να κάνουμε λάστιχο αρκετές έννοιες. Ένα δείγμα από αυτή την ελαστικοποίηση είναι ορατό στο παραπάνω χωρίο, και ειδικότερα στη διατύπωση ότι το «κακό το ριζικό μας» (ημών των Ελλήνων) φέρεται να «μας κάνει να διχαζόμαστε και να αποτυγχάνουμε».

Ωστόσο, ο διχασμός είναι μία τελείως διαφορετική έννοια από την «αποτυχία», και δεν είναι καθόλου αυτονόητο ότι αυτά τα δύο είναι συνώνυμα για όλους (και λιγότερο απ’ όλους για τον Μακιαβέλλι[1]).

Η αποτυχία είναι κατεξοχήν έννοια του μάνατζμεντ, όχι βέβαια της ιστορίας. Η ιστορία είναι μια διαδικασία χωρίς υποκείμενο και σκοπό. Η αποτυχία, αντίθετα, δεν νοείται χωρίς ένα υποκείμενο το οποίο θέτει έναν στόχο και δεν τον πετυχαίνει.

Για ποιο λόγο επιχειρεί ο Καλύβας να συνδέσει αυτά τα δύο;

Γι’ αυτό ακριβώς: διότι σκέφτεται και γράφει σαν μάνατζερ εθνών. Με το άρθρο του, με την εκπομπή του, και ιδίως με τις συνταγές/ συμβουλές του στον Μητσοτάκη, έχει πάνω απ’ όλα ως στόχο να κοουτσάρει το ελληνικό έθνος. Η ιστορία τον απασχολεί όχι ως αναζήτηση/ παραγωγή της αλήθειας, αλλά κυρίως στο βαθμό που τα πορίσματά της μπορούν να μεταφραστούν στη γλώσσα των human resources ώστε να γράψουμε με αυτά το βιογραφικό του έθνους και να το υποβάλουμε για πρόσληψη σε δυνάμει προϊσταμένους, ώστε να αποφύγουμε τον φοβερό κίνδυνο να θεωρηθούμε failed state και να χάσουν την αξία τους τα πτυχία μας, τα χρεόγραφά μας, η κουζίνα μας και οι λοιπές τουριστικές μας υπηρεσίες.

Πώς θα το πετύχουμε αυτό;

Με το να έχουμε πάντα ένα ηλίθιο χαμόγελο στα χείλη. Και, κυρίως, με το να αποφεύγουμε την πολιτική και κοινωνική κριτική στο εσωτερικό μέτωπο, διότι αυτή οδηγεί στον διχασμό άρα στην αποτυχία.

Το μήνυμα φαίνεται ότι το πήρε ο αποδέκτης των συμβουλών, καθώς και οι παρακαθήμενοι. ««Παρά τη γενική γκρίνια στην οποία ειδικευόμαστε ως λαός, η εικόνα είναι ότι μόνο το μήνα Δεκέμβριο, οι ιδιωτικές καταθέσεις αυξήθηκαν κατά 4,2 δισεκατομμύρια», δήλωσε π.χ. ο κ. Άδωνις Γεωργιάδης. Έτσι κλείνει ο κύκλος και ολοκληρώνεται το πακέτο: η θεωρία της «ορθολογικής επιλογής» μεταφερμένη σε επίπεδο λαών, έστω και μαγειρεμένη με σάλτσες μυστικισμού, ή ίσως ακριβώς τότε, δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε μία natio oeconomica, διαψεύδοντας παταγωδώς τις εξαγγελίες του κ. καθηγητή ο οποίος κατά τα λοιπά συνιστά «απομάκρυνση από τον ελληνικό εξαιρετισμό». Να λοιπόν και η (αυτο)οριενταλιστική υποστασιοποίηση των «λαών» και των «ειδικεύσεών» τους, με την οποία άλλωστε είναι παλαιόθεν εξοικειωμένος ο άλλοτε (;) ρατσιστής υπουργός Ανάπτυξης. Και τα λοιπά, και τα λοιπά. Λαμπρά ταιριάζουν όλα.

R-6466052-1419927651-8294

[1] Yπενθυμίζω ότι ο τίτλος του 4ου κεφ. του 1ου Βιβλίου της Πρώτης Δεκάδας του Τίτου Λιβίου είχε τίτλο «Che la disunione della Plebe e del Senato romano fece libera e potente quella Repubblica».

Κλασσικό

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.