Πολιτική

Νικκολό Μακιαβέλλι – Περί συνωμοσιών

Δημοσιεύουμε σήμερα και τη μετάφραση του κεφαλαίου από το βιβλίο του ίδιου του Μακιαβέλλι για το οποίο είχαμε κάνει λόγο στην ανάρτηση του σχετικού άρθρου του Τζέιμς Μαρτέλ. Εξηγήσεις για κάποιες μεταφραστικές επιλογές και περισσότερες πληροφορίες μπορεί ο αναγνώστης να βρει σε εκείνη την ανάρτηση.

[1]

Δεν μου φάνηκε σωστό να αφήσω κατά μέρος τον προβληματισμό που αφορά τις συνωμοσίες, οι οποίες είναι πράγμα τόσο επικίνδυνο για ηγεμόνες και ιδιώτες· διότι βλέπουμε ότι πολύ περισσότεροι ηγεμόνες έχασαν τη ζωή και την εξουσία τους απ’ αυτές, παρά από ανοιχτό πόλεμο. Διότι η δυνατότητα να κάνεις ανοιχτό πόλεμο σε έναν ηγεμόνα, ανήκει σε λίγους· η δυνατότητα να συνωμοτείς εναντίον του ανήκει στον καθένα. Από την άλλη μεριά, οι ιδιώτες δεν μπορούν να μπουν σε πιο επικίνδυνο και απερίσκεπτο εγχείρημα απ’ αυτό· διότι είναι δύσκολο και επικινδυνότατο από κάθε άποψη. Εξ ου και πολλές συνωμοσίες επιχειρούνται, αλλά ελάχιστες έχουν την επιθυμητή κατάληξη. Προκειμένου λοιπόν να μάθουν οι ηγεμόνες να φυλάγονται από αυτούς τους κινδύνους, οι δε ιδιώτες να εμπλέκονται σε αυτούς με μεγαλύτερη φειδώ, και μάλιστα να μάθουνε να ζουν ευχαριστημένοι υπό την εξουσία που τους έδωσε η μοίρα, εγώ θα μιλήσω διεξοδικά γι’ αυτές, μη παραλείποντας καμία καταγεγραμμένη περίπτωση που να είναι αξιοσημείωτη για τους μεν ή τους δε. Και είναι στ’ αλήθεια χρυσή εκείνη η φράση του Κορνήλιου Τάκιτου που λέει ότι: οι άνθρωποι πρέπει να τιμούν τα περασμένα και να υπακούν στα τωρινά· οφείλουν να επιθυμούν τους καλούς ηγεμόνες, και, όπως κι αν είναι αυτοί φτιαγμένοι, να τους ανέχονται. Και στ’ αλήθεια, όποιος κάνει το αντίθετο, τις περισσότερες φορές καταστρέφει τον εαυτό του και την πατρίδα του.

Πρέπει λοιπόν, για να μπαίνουμε στο θέμα, να εξετάσουμε πρώτα ενάντια σε ποιον γίνονται οι συνωμοσίες· και θα βρούμε ότι γίνονται είτε ενάντια στην πατρίδα, είτε ενάντια σε κάποιον ηγεμόνα. Με αυτά τα δύο είδη θέλω τώρα να ασχοληθώ· διότι, για όσες γίνονται για να δοθεί μια χώρα σε εχθρούς που την πολιορκούν, ή όσες έχουν κάποια ομοιότητα προς εκείνες, μιλήσαμε επαρκώς στα προηγούμενα. Σε αυτό το πρώτο μέρος θα πραγματευθούμε εκείνες κατά του ηγεμόνα, και πρώτα θα εξετάσουμε τις αιτίες τους· οι οποίες είναι πολλές, αλλά μία είναι σημαντικότατη πάνω από κάθε άλλη. Αυτή είναι το καθολικό μίσος. Διότι όταν ένας ηγεμόνας γεννά αυτό το καθολικό μίσος, είναι εύλογο ότι θα υπάρξουν κάποιοι ιδιώτες οι οποίοι να είναι οι περισσότερο θιγμένοι και να επιθυμούν να τον εκδικηθούν. Η επιθυμία τους αυτή εντείνεται όταν βλέπουν αυτή την καθολική αρνητική αντιμετώπιση του ηγεμόνα. Οπότε, ένας ηγεμόνας οφείλει να αποφεύγει τέτοιες προσβολές προς τους ιδιώτες· για το πώς οφείλει να τις αποφεύγει, δεν θέλω να μιλήσω εδώ, αφού το έχω πραγματευθεί αλλού· διότι, εάν προφυλαχθεί από το καθολικό μίσος, οι απλές ατομικές βλάβες δεν θα είναι τόσο ικανές να οδηγήσουν σε πόλεμο. Αφενός, διότι σπάνια συναντάμε ανθρώπους που να αποδίδουν τόση σημασία σε μια προσβολή ώστε να μπαίνουν σε τέτοιο κίνδυνο για να την ανταποδώσουν· και αφετέρου διότι, ακόμη και αν έχουν τη διάθεση και τη δύναμη να το κάνουν, συγκρατούνται από την καθολική εκτίμηση την οποία βλέπουν να απολαμβάνει ο ηγεμόνας.

Οι προσβολές συνήθως αφορούν τα υπάρχοντα, το αίμα ή την τιμή. Σε όσες αφορούν το αίμα, πιο επικίνδυνες είναι οι απειλές παρά η πραγματοποίησή τους. Πραγματικά, οι απειλές είναι επικινδυνότατες, ενώ στην πραγματοποίηση δεν υπάρχει κίνδυνος κανένας· διότι όποιος είναι νεκρός δεν μπορεί να σκεφτεί τη βεντέτα, ενώ όσοι μένουν ζωντανοί τις περισσότερες φορές εγκαταλείπουν κάθε τέτοια σκέψη. Όποιος όμως απειλείται, και βρίσκεται υποχρεωμένος από κάποια αναγκαιότητα είτε να ενεργήσει είτε να πάθει, γίνεται άνθρωπος επικινδυνότατος για τον ηγεμόνα, όπως θα πούμε ειδικότερα στον κατάλληλο τόπο.

Εκτός από αυτή την αναγκαιότητα, τα υπάρχοντα και η τιμή είναι τα δύο εκείνα πράγματα που πλήττουν τους ανθρώπους περισσότερο από κάθε άλλη ζημία, και από τα οποία οφείλει να φυλάγεται ο ηγεμόνας: διότι δεν μπορεί ποτέ κανείς να απογυμνώσει κάποιον τόσο, που να μην του απομείνει ένα μαχαίρι για να εκδικηθεί· δεν μπορεί ποτέ κανείς να ταπεινώσει κάποιον τόσο, που να μην του μείνει ψυχή πεισμωμένη για ανταπόδοση. Και από τις τιμές που μπορεί κανείς να στερήσει από τους άνδρες[2], σημαντικότερη είναι εκείνη των γυναικών· έπειτα έρχεται η προσωπική ταπείνωση. Αυτή όπλισε τον Παυσανία ενάντια στον Φίλιππο της Μακεδονίας, αυτή όπλισε πολλούς άλλους ενάντια σε πολλούς άλλους ηγεμόνες: και, στους δικούς μας καιρούς, ο Λούτσιο Μπελάντι δεν βάλθηκε να συνωμοτεί ενάντια στον τύραννο της Σιένας Παντόλφο, παρά μόνο όταν εκείνος του υποσχέθηκε να του δώσει για σύζυγο την κόρη του αλλά μετά ανακάλεσε· όπως θα πούμε στον κατάλληλο τόπο. Ο βασικότερος λόγος για τον οποίο οι Πάτσι συνωμότησαν κατά των Μεδίκων υπήρξε η διαδοχή του Τζοβάννι Μπονρομέι, από την οποία αποκλείστηκαν με εντολή των τελευταίων.

Υπάρχει και ένας άλλος λόγος, σημαντικότατος, για τον οποίο οι άνθρωποι συνωμοτούν κατά του ηγεμόνα: η επιθυμία τους να απελευθερώσουν την πατρίδα, που βρίσκεται υπό την κατοχή του. Αυτός ο λόγος κίνησε τον Βρούτο και τον Κάσσιο κατά του Καίσαρα· αυτός κίνησε πολλούς άλλους κατά των Φαλάριδων, των Διονυσίων και άλλων κατακτητών της πατρίδας τους. Και ούτε μπορεί κανείς τύραννος να αποφύγει αυτόν τον κίνδυνο, παρεκτός εάν παραιτηθεί από την τυραννίδα. Και επειδή δεν βρίσκεται κανείς που να κάνει κάτι τέτοιο, λίγοι βρίσκονται που να μην έχουν κακό τέλος· εξ ου και γεννήθηκε εκείνος ο στίχος του Ιουβενάλη:

 

Ad generum Cereris sine cæde et vulnere pauci

Descendunt reges, et sicca morte tyranni[3].

 

Οι κίνδυνοι που περιέχουν οι συνωμοσίες, όπως είπα παραπάνω, είναι μεγάλοι, καθώς εμφανίζονται κάθε στιγμή· διότι σε τέτοιες περιπτώσεις διατρέχει κανείς κίνδυνο στην προετοιμασία, στην εκτέλεση, αλλά και μετά την εκτέλεση. Όσοι συνωμοτούν, είναι είτε ένας, είτε πολλοί. Με έναν δεν μπορούμε να πούμε ότι έχουμε συνωμοσία, απλώς έχουμε μία ισχυρή διάθεση που γεννιέται σε έναν άνθρωπο να σκοτώσει τον ηγεμόνα. Αυτός μόνο, από τους τρεις κινδύνους που συνοδεύουν τις συνωμοσίες, γλιτώνει τον πρώτο· διότι, πριν την εκτέλεση, δεν διατρέχει κανέναν κίνδυνο: αφού δεν έχει πει σε κανέναν το μυστικό του, δεν κινδυνεύει να φτάσει το σχέδιό του στα αυτιά του ηγεμόνα. Αυτή η απόφαση μπορεί να προκύψει σε οποιονδήποτε άνθρωπο, οποιουδήποτε είδους, μεγάλο, μικρό, ευγενή, αγενή, οικείο ή ξένο στον ηγεμόνα· διότι στον καθένα επιτρέπεται κάποια φορά να του μιλήσει· και όποιος του μιλά, βρίσκει και την ευκαιρία να δώσει διέξοδο στο μίσος του. Ο Παυσανίας, για τον οποίο έγινε λόγος άλλες φορές, έσφαξε τον Φίλιππο της Μακεδονίας που πήγαινε στο ναό, με χίλιους ενόπλους γύρω του και ανάμεσα στο γιο και το γαμπρό του. Εκείνος όμως ήταν ευγενής και γνωστός στον ηγεμόνα. Ένας Ισπανός, φτωχός και παραπεταμένος, έδωσε μια μαχαιριά στο λαιμό του βασιλιά Φερδινάνδου της Ισπανίας· το τραύμα δεν υπήρξε θανάσιμο, αλλά απ’ αυτό φάνηκε ότι ο άνθρωπος αυτός είχε την ψυχή και την ευκαιρία να το κάνει. Ένας δερβίσης, Τούρκος ιερέας, σήκωσε γιαταγάνι ενάντια στον Μπαϊζίτ, τον πατέρα του τωρινού Σουλτάνου· δεν τον τραυμάτισε, αλλά κι αυτός είχε την ψυχή και την ευκαιρία να το κάνει. Από αυτά τα σχέδια που φτιάχνονται έτσι, θα βρίσκονται, πιστεύω, πάντα αρκετοί που θα ήθελαν να τα υλοποιήσουν, διότι το να θέλεις δεν επιφέρει καμία τιμωρία και κανέναν κίνδυνο· λίγοι όμως που να το κάνουν, και ελάχιστοι, ή κανένας, που να μην θανατωθούν κατά την πράξη· δεν βρίσκεται λοιπόν κανείς που να θέλει να βαδίσει προς έναν σίγουρο θάνατο.

Ας αφήσουμε όμως κατά μέρος αυτές τις ατομικές θελήσεις, και ας έρθουμε στις συνωμοσίες μεταξύ περισσοτέρων. Στις ιστορίες, λοιπόν, λέγω, βρίσκουμε ότι όλες τις συνωμοσίες τις έχουν κάνει άνθρωποι σπουδαίοι, ή πολύ οικείοι στον ηγεμόνα· διότι οι άλλοι, αν δεν είναι τελείως τρελοί, δεν μπορούν να συνωμοτήσουν· διότι οι άνθρωποι που είναι αδύναμοι, και ξένοι προς τον ηγεμόνα, στερούνται όλες εκείνες τις ελπίδες και όλες εκείνες τις ευκαιρίες που απαιτούνται για την εκτέλεση μιας συνωμοσίας. Πρώτον, οι αδύναμοι άνθρωποι δεν μπορούν να βρουν άλλους που να τους είναι πιστοί· διότι κανείς δεν μπορεί να ακολουθήσει το θέλημά τους με βάση κάποια από εκείνες τις ελπίδες που οδηγούν τους ανθρώπους να ρίχνονται σε μεγάλους κινδύνους: έτσι, μόλις εκείνοι διευρύνουν τον κύκλο σε δύο ή τρία άλλα άτομα, βρίσκεται πάντα ο καταδότης και καταστρέφονται. Αλλά ακόμη και αν σταθούν τόσο τυχεροί και δεν βρεθεί τέτοιος καταδότης, κατά την εκτέλεση συναντούν τόσες δυσκολίες απ’ το ότι δεν έχουν εύκολη την πρόσβαση στον ηγεμόνα, που είναι αδύνατο να μην αποτύχουν σε αυτή την εκτέλεση. Διότι αν οι άνθρωποι που είναι υψηλής θέσης και έχουν εύκολη την πρόσβαση προσκρούουν στις δυσκολίες που θα αναφερθούν στη συνέχεια, για αυτούς εδώ οι δυσκολίες είναι απείρως μεγαλύτερες. Γι’ αυτό οι άνθρωποι, όταν βλέπουν ότι είναι αδύναμοι, το αποφεύγουν (διότι, όταν παίζεται η ζωή και τα υπάρχοντά τους, αφήνουν τις τρέλες κατά μέρος)· και όταν τρέφουν μίσος για κάποιον ηγεμόνα, αρκούνται να τον κακολογούν, και αναμένουν να τον εκδικηθούν όσοι στέκουν ψηλότερα απ’ αυτούς. Ακόμα κι αν συνέβαινε κάποιος όμοιος με αυτούς να επιχειρήσει κάτι τέτοιο, θα ήταν αξιέπαινος για την πρόθεση, αλλά όχι για τη σωφροσύνη του. Γι’ αυτό, βλέπουμε ότι όσοι συνωμότησαν, υπήρξαν όλοι άνθρωποι σπουδαίοι, ή οικείοι του ηγεμόνα· από τους οποίους, πολλοί συνωμότησαν παρακινημένοι από τις πάρα πολλές ευεργεσίες, όπως και από τις πάρα πολλές προσβολές: όπως έκανε ο Περρένιος ενάντια στον Κόμμοδο, ο Πλαυτιανός ενάντια στον Σεβήρο, ο Σηιανός ενάντια στον Τιβέριο. Όλους αυτούς οι αυτοκράτορές τους τους είχαν αναδείξει σε τόσα πλούτη, τιμές και αξιώματα, που πίστεψαν ότι, για να τελειοποιήσουν τη δύναμή τους, τους έλειπε μόνο η ανώτατη εξουσία· και, καθώς δεν ήθελαν να τη στερηθούν, βάλθηκαν να συνωμοτούν κατά του ηγεμόνα· και οι συνωμοσίες τους είχαν όλες εκείνο το τέλος που άξιζε στην αγνωμοσύνη τους. Αν και, σε πιο πρόσφατους καιρούς, πράξεις παρόμοιες με αυτές είχαν καλό τέλος, όπως εκείνη του Γιάκοπο ντι Αππιάνο ενάντια στον σιορ Πιέρο Γκαμπακόρτι, ηγεμόνα της Πίζας: ο οποίος Γιάκοπο, αφού ο τελευταίος τον μεγάλωσε, τον ανέθρεψε και τον ανέδειξε, στο τέλος του αφαίρεσε την εξουσία. Στους καιρούς μας, ένα παράδειγμα τέτοιας πράξης είναι εκείνο του Κόππολα ενάντια στον Φερδινάνδο, βασιλιά της Αραγονίας· αυτός ο Κόππολα, αφού έφτασε σε τέτοιο μεγαλείο ώστε πίστεψε ότι το μόνο που του λείπει είναι η βασιλεία, την θέλησε και αυτήν, αλλά έτσι έχασε τη ζωή του. Και αληθινά, αν κάποια συνωμοσία ενάντια σε ηγεμόνες, οργανωμένη από σπουδαίους ανθρώπους, θα έπρεπε να έχει καλό τέλος, θα ήταν αυτή· καθώς την κάνει ένας άλλος βασιλιάς, θα μπορούσαμε να πούμε, και κάποιος έχει τόσες ευκαιρίες να εκπληρώσει την επιθυμία του: αλλά αυτή η λαχτάρα της κυριαρχίας που τον τυφλώνει, τον τυφλώνει επίσης και κατά την κατάστρωση αυτού του εγχειρήματος. Διότι, αν ήξεραν να κάνουν αυτή την κακή πράξη με σωφροσύνη, θα ήταν αδύνατο να μην επιτύχουν. Οπότε, ένας ηγεμόνας που θέλει να φυλαχτεί από συνωμοσίες, θα πρέπει να φοβάται περισσότερο εκείνους στους οποίους έχει κάνει πολλές χάρες, παρά εκείνους στους οποίους έχει κάνει πολλές προσβολές. Διότι αυτοί στερούνται τις ευκαιρίες, ενώ οι άλλοι έχουν άφθονες· η δε θέληση είναι παρόμοια διότι, σε αυτούς, η επιθυμία της κυριαρχίας είναι εξίσου μεγάλη με εκείνη της εκδίκησης, ή ακόμα μεγαλύτερη. Πρέπει, λοιπόν, να δίνουν στους φίλους τους τόση εξουσία, ώστε ανάμεσα σε αυτήν και την ηγεμονία να υπάρχει κάποια απόσταση, και ώστε να μεσολαβεί κάποιο άλλο πράγμα που να επιθυμούν: διαφορετικά, θα είναι σπάνιο να μην γυρίσει το πράγμα εις βάρος τους, όπως στους ηγεμόνες που αναφέρθηκαν παραπάνω. Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στο θέμα μας.

Έλεγα ότι, επειδή όσοι συνωμοτούν θα πρέπει να είναι άνθρωποι υψηλής θέσης, που να έχουν εύκολη πρόσβαση στον ηγεμόνα, πρέπει να διατρέξουμε τα εγχειρήματα που ανέλαβαν και να δούμε ποιες ήταν επιτυχίες τους και ποιος λόγος τα οδήγησε να ευοδωθούν ή να μην ευοδωθούν. Και όπως είπα παραπάνω, αυτά ενέχουν κινδύνους σε τρεις χρόνους: πριν, κατά την πράξη, και μετά. Βρίσκουμε λίγες που να είχαν καλή κατάληξη, διότι είναι ουσιαστικά αδύνατο να τους ξεπεράσει κανείς όλους επιτυχώς. Και αρχίζοντας να εξετάζω αναλυτικά τους κινδύνους που προηγούνται, και που είναι οι σημαντικότεροι, λέγω ότι απαιτείται πολλή σύνεση, και μεγάλη δόση τύχης, ώστε, όταν οργανώνεται μία συνωμοσία, να μην αποκαλυφθεί. Και οι συνωμοσίες αποκαλύπτονται είτε από κατάδοση, είτε από εικασία. Η καταγγελία γεννιέται από το γεγονός ότι βρίσκεις ελάχιστη πίστη, ή ελάχιστη σύνεση, στους ανθρώπους στους οποίους την κοινοποιείς. Η έλλειψη πίστης προκύπτει εύκολα, διότι δεν μπορείς να την κοινοποιήσεις παρά μόνο στους εμπίστους σου, οι οποίοι να παίξουν τη ζωή τους επειδή σε αγαπάνε, ή σε ανθρώπους που είναι δυσαρεστημένοι από τον ηγεμόνα. Έμπιστοι θα μπορούσαν να βρεθούν ένας ή δύο· αλλά, καθώς θα ανοίγεσαι σε πολλούς, είναι αδύνατο να τους βρεις: έπειτα, είναι απόλυτη ανάγκη η ευγνωμοσύνη που τρέφουν για σένα να είναι μεγάλη, ώστε να μην τους φαίνεται μεγαλύτερος ο κίνδυνος και ο φόβος της τιμωρίας. Έπειτα οι άνθρωποι ξεγελιούνται, τις περισσότερες φορές, όσον αφορά την αγάπη που νομίζεις ότι κάποιος τρέφει για σένα· δεν μπορείς ποτέ να είσαι σίγουρος, αν δεν την δοκιμάσεις στην πράξη. Και είναι τρομερά επικίνδυνο να την δοκιμάσεις σε κάτι τέτοιο. Ακόμη και αν την είχες δοκιμάσει σε κάποια άλλη επικίνδυνη περίπτωση όπου σου στάθηκαν πιστοί, δεν μπορείς με βάση εκείνη την πίστη να μετρήσεις αυτήν εδώ, η οποία μακράν υπερβαίνει κάθε άλλη επικινδυνότητα. Αν μετρήσεις την πίστη με βάση τη δυσαρέσκεια που έχει κανείς για τον ηγεμόνα, σε αυτό μπορεί εύκολα να γελαστείς· διότι, αμέσως μόλις φανερώσεις σε αυτόν τον δυσαρεστημένο το σχέδιό σου, του δίνεις λόγους να ικανοποιηθεί με αυτό[4], και, για να διατηρήσεις την πίστη του, χρειάζεται είτε το μίσος να είναι μεγάλο, είτε το δικό σου κύρος να είναι μέγιστο.

Από αυτό προκύπτει ότι αρκετές συνωμοσίες αποκαλύφθηκαν, και κατεστάλησαν, στις πρώτες αρχές τους· και ότι, όταν κάποια παρέμεινε μυστική μεταξύ πολλών ανθρώπων για πολύ καιρό, θεωρήθηκε θαυμαστό πράγμα· όπως συνέβη με εκείνη του Πείσωνος κατά του Νέρωνος, και, στους καιρούς μας, εκείνη των Πάτσι εναντίον του Λορέντσο και του Τζουλιάνο των Μεδίκων, για τις οποίες γνώριζαν πάνω από πενήντα άνθρωποι· όταν τέθηκαν σε εφαρμογή, αποκαλύφθηκαν κατά την εκτέλεση. Όσο για την αποκάλυψη λόγω απερισκεψίας, αυτή γεννιέται όταν κάποιος συνωμότης μιλά γι’ αυτήν χωρίς προφυλάξεις, κατά τρόπο ώστε κάποιος υπηρέτης ή άλλο τρίτο πρόσωπο να τον ακούσει, όπως συνέβη με τους γιους του Βρούτου, που, όταν οργάνωναν το πράγμα με τους απεσταλμένους του Ταρκύνιου, τους άκουσε κάποιος δούλος, ο οποίος τους κατέδωσε: ή πάλι όταν από ελαφρότητα την φανερώνεις στη γυναίκα ή στο αγόρι που αγαπάς ή σε κάποιο παρόμοιο φλύαρο πρόσωπο· όπως έκανε ο Δίμνος, ένας από τους συνωμότες, μαζί με τον Φιλώτα, κατά του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος γνωστοποίησε τη συνωμοσία στον Νικόμαχο, έναν νέο που αγαπούσε· εκείνος αμέσως το είπε στον Κιβαλλίνο, τον αδελφό του, και ο Κιβαλλίνος στο βασιλιά.

Όσον αφορά την αποκάλυψη μέσω εικασίας, έχουμε ως παράδειγμα τη συνωμοσία του Πείσωνος κατά του Νέρωνος· σε αυτήν ο Σκεβίνος, ένας από τους συνωμότες, την προηγουμένη της μέρας κατά την οποία έπρεπε να σκοτώσει τον Νέρωνα, έκανε διαθήκη, διέταξε τον Μιλίχιο, τον απελεύθερό του, να ακονίσει ένα παλιό και σκουριασμένο εγχειρίδιό του, απελευθέρωσε όλους τους δούλους του και τους έδωσε χρήματα και παρήγγειλε επιδέσμους για την περιποίηση τραυμάτων. Από όλα αυτά τα σημάδια, ο Μιλίχιος αντελήφθη το πράγμα και τον κατήγγειλε στον Νέρωνα. Ο Σκαιβίνος συνελήφθη, και μαζί του ο Νατάλης, ένας άλλος συνωμότης, που τον είχανε δει να μιλάει μαζί του μυστικά για πολλή ώρα την προηγουμένη· και, καθώς δεν απάντησαν με τον ίδιο τρόπο όταν ρωτήθηκαν τι λέγανε, αναγκάστηκαν να ομολογήσουν την αλήθεια και αμέσως η συνωμοσία αποκαλύφθηκε, προς καταστροφή όλων των συνωμοτών.

Για αυτούς τους λόγους αποκάλυψης των συνωμοσιών είναι αδύνατο να αποφύγει κανείς μια τέτοια αποκάλυψη λόγω πονηρίας, λόγω απροσεξίας ή λόγω φλυαρίας, κάθε φορά που ο αριθμός όσων την γνωρίζουν ξεπερνά τους τρεις ή τέσσερις. Και απ’ αυτούς, άμα πιαστούν περισσότεροι από έναν, είναι αδύνατο να μείνει κρυφή· διότι δύο άνθρωποι δεν είναι δυνατό να συνεννοηθούν από κοινού για όλα όσα θα πουν. Όταν πιαστεί ένας μόνο, εάν αυτός είναι γενναίος, μπορεί, με τη δύναμη της ψυχής του, να μη μιλήσει για τους άλλους συνωμότες· αλλά οι συνωμότες, για να παραμείνουν ασφαλείς, απαιτείται να μην έχουν λιγότερο θάρρος απ’ αυτόν και να μην φανερωθούν μέσω της φυγής: διότι αν το θάρρος λείψει από τη μία πλευρά, είτε από εκείνον που συνελήφθη είτε από εκείνον που είναι ελεύθερος, η συνωμοσία θα αποκαλυφθεί. Και είναι σπάνιο το παράδειγμα που παραδίδει ο Τίτος Λίβιος σχετικά με τη συνωμοσία ενάντια στον Ιερώνυμο, το βασιλιά των Συρακουσών, όπου ο Θεόδωρος, ένας από τους συνωμότες, όταν πιάστηκε, άντεξε με μεγάλη γενναιότητα και δεν αποκάλυψε κανέναν συνωμότη, κατηγόρησε δε τους φίλους του βασιλιά. Από την άλλη μεριά, οι συνωμότες έδειξαν τέτοια εμπιστοσύνη στην αρετή του Θεόδωρου, που κανείς τους δεν έφυγε από τις Συρακούσες, ούτε έδειξε κανένα σημάδι φόβου.

Όταν οργανώνεις λοιπόν μία συνωμοσία, διατρέχεις όλους αυτούς τους κινδύνους μέχρι να φτάσεις στη στιγμή της εκτέλεσής της· για να τους αποφύγεις, υπάρχουν τα εξής αντίδοτα. Το πρώτο και το πιο αληθινό, ή καλύτερα το μόνο, είναι να μη δώσεις στους συνωμότες το χρόνο να σε καταγγείλουν· να τους γνωστοποιήσεις το σχέδιο τη στιγμή που θέλεις να το υλοποιήσεις, και όχι νωρίτερα. Όσοι έπραξαν έτσι, απέφυγαν στα σίγουρα τους κινδύνους που υπάρχουν στην οργάνωσή της, και, τις περισσότερες φορές, και τους άλλους· όλες μάλιστα είχαν ευτυχή κατάληξη. Και κάθε συνετός άνθρωπος θα μπορεί να ακολουθήσει αυτό το δρόμο.

Θα μου αρκούσε εδώ να δώσω δύο παραδείγματα. Ο Νηλέματος, μη μπορώντας να υποφέρει την τυραννίδα του Αριστοτίμου, τυράννου της Ηπείρου, μάζεψε στο σπίτι του πολλούς συγγενείς και φίλους, και, αφού τους παρότρυνε να ελευθερώσουν την πατρίδα, κάποιοι απ’ αυτούς του ζήτησαν λίγο χρόνο για να το συζητήσουν και να οργανωθούν. Τότε ο Νηλέματος έγνεψε στους δούλους του να κλείσουν τις πόρτες και, σε εκείνους που είχε φωνάξει, είπε: «Ή ορκίζεστε να πάτε τώρα και να εκτελέσετε αυτή την πράξη, ή σας δίνω όλους αιχμάλωτους στον Αριστότιμο». Παρακινημένοι από αυτά τα λόγια, εκείνοι ορκιστήκανε· πήγανε λοιπόν, χωρίς χρονοτριβή, και εκτέλεσαν την εντολή του Νηλεμάτου.

Όταν κάποιος Μάγος, με τέχνασμα, κατέλαβε το βασίλειο των Περσών, και όταν ο Ορτάνος, ένας από τους σπουδαίους άνδρες του βασιλείου, αντιλήφθηκε και αποκάλυψε την απάτη, συνεννοήθηκε με άλλους έξι ηγεμόνες εκείνου του κράτους, λέγοντας πόσο θα ήθελε να απαλλάξει το βασίλειο από την τυραννίδα αυτού του Μάγου· και καθώς κάποιοι απ’ αυτούς ζήτησαν λίγο χρόνο, σηκώθηκε ο Δαρείος, ένας από τους έξι που είχε καλέσει ο Ορτάνος, και είπε: «Ή πηγαίνουμε τώρα να εκτελέσουμε αυτή την πράξη, ή θα πάω εγώ να σας καταγγείλω όλους». Τότε σηκώθηκαν όλοι μαζί, χωρίς να αφήσουν σε κανέναν το χρόνο να μετανιώσει, και υλοποίησαν με επιτυχία το σχέδιό τους. Παρόμοιος με αυτά τα δύο παραδείγματα είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο οι Αιτωλοί κατάφεραν να σφάξουν τον Νάβι, τον Σπαρτιάτη τύραννο: έστειλαν τον Αλεξάμενο, πολίτη δικό τους, με τριάντα ιππείς και διακόσιους πεζούς στον Νάβι, υπό το πρόσχημα ότι του στέλνουν βοήθεια· και το μυστικό το γνωστοποίησαν μόνο στον Αλεξάμενο. Στους άλλους υπέδειξαν να τον υπακούνε σε κάθε περίσταση, επί ποινή εξορίας. Εκείνος πήγε στη Σπάρτη, και δεν φανέρωσε ποτέ ποια ήταν η αποστολή του παρεκτός όταν ήταν να την εκτελέσει: γι’ αυτό και επέτυχε να τον εξοντώσει. Όλοι αυτοί, λοιπόν, με αυτούς τους τρόπους, απέφυγαν τους κινδύνους που εμφανίζονται κατά την κατάστρωση της συνωμοσίας· και όποιος τους μιμηθεί, πάντοτε θα τους αποφεύγει.

Και για το ότι ο καθένας μπορεί να κάνει όπως αυτοί, θέλω να δώσω το παράδειγμα του Πείσωνος που αναφέρθηκε και προηγουμένως. Ο Πείσων ήταν άνδρας εξαιρετικά σημαντικός και φημισμένος, οικείος του Νέρωνος, ο οποίος του έδειχνε ιδιαίτερη εμπιστοσύνη. Ο Νέρων πήγαινε συχνά στους κήπους του για να φάνε μαζί. Οπότε, ο Πείσων μπορούσε να κάνει φίλους του ανθρώπους με το μυαλό, το θάρρος και τη διάθεση που χρειάζεται για μια τέτοια εκτέλεση (πράγμα που, για κάποιον σημαντικό, είναι πανεύκολο)· και, όταν ο Νέρων θα βρισκόταν στους κήπους του, να τους ενημερώσει σχετικά και, με τα κατάλληλα λόγια, να τους παρακινήσει να κάνουν εκείνο που δεν είχανε το χρόνο να αρνηθούν, και που ήταν αδύνατο να μην καταφέρουν. Και έτσι, αν εξετάσουμε όλες τις άλλες συνωμοσίες, λίγες θα βρούμε που να μην εκτελέστηκαν με τον ίδιο τρόπο: αλλά οι άνθρωποι, επειδή συνήθως ελάχιστα προσέχουν όσα γίνονται στον κόσμο, συχνά κάνουν βαρύτατα λάθη, και τόσο μεγαλύτερα σε ζητήματα που συνιστούν εξαιρετικές περιστάσεις, όπως αυτό εδώ. Επιβάλλεται, λοιπόν, να μη γνωστοποιήσεις ποτέ το πράγμα, παρεκτός αν δε γίνεται αλλιώς, ή κατά την εκτέλεση: αν θέλεις παρόλα αυτά να το φανερώσεις, φανέρωσέ το σε έναν μόνο, τον οποίο να έχεις δοκιμάσει επί πολύ καιρό, ή που να κινείται από την ίδια λογική με σένα. Είναι πολύ ευκολότερο να βρεις έναν τέτοιο παρά πολλούς, και γι’ αυτό έχει λιγότερους κινδύνους, αφού, ακόμη και αν γελαστείς, υπάρχει κάποιο αντίδοτο να σε προστατεύσει, το οποίο δεν υπάρχει εκεί που έχουν συνωμοτήσει περισσότεροι: διότι έχω ακούσει κάποιον φρόνιμο άνθρωπο να λέει ότι με έναν μπορείς να μιλήσεις για το κάθε πράγμα, διότι, αν δεν αφεθείς να σε βάλουν να γράψεις κάτι με το χέρι σου, το ναι του ενός αξίζει όσο και το όχι του άλλου· και από το γράψιμο πρέπει ο καθένας να φυλάγεται όπως φυλάγεται από ένα ο, διότι δεν υπάρχει τίποτε που να σε καταδικάζει πιο εύκολα από αυτό που έχεις γράψει με το χέρι σου. Ο Πλαυτιανός, θέλοντας να βρει κάποιον που να σφάξει τον αυτοκράτορα Σεβήρο και το γιο του Αντωνίνο, ανέθεσε το φόνο στον δήμαρχο Σατουρνίνο. Εκείνος ήθελε να τον καταγγείλει και όχι να τον υπακούσει, αλλά αμφέβαλλε μήπως ο κόσμος πιστέψει τον Πλαυτιανό και όχι τη δική του καταγγελία· του ζήτησε λοιπόν χειρόγραφη επιβεβαίωση που να πιστοποιεί αυτή την αποστολή. Ο Πλαυτιανός, τυφλωμένος από τη φιλοδοξία του, δέχθηκε· ως αποτέλεσμα, ο δήμαρχος τον κατήγγειλε και επέτυχε την καταδίκη του: χωρίς αυτό το έγγραφο, και κάποια άλλα στοιχεία, ο Πλαυτιανός θα υπερίσχυε· τόσο επίμονα αρνιόταν την κατηγορία. Όταν λοιπόν την καταγγελία την κάνει ένας, υπάρχει κάποιο αντίδοτο, όταν δεν είναι δυνατό να καταδικαστείς από κάποια γραφή ή άλλα σημάδια, από τα οποία θα πρέπει να φυλάγεται κανείς.

Στη συνωμοσία του Πείσωνος υπήρχε μία γυναίκα ονόματι Επίκαρις, η οποία στο παρελθόν υπήρξε φίλη του Νέρωνος· αυτή, κρίνοντας σκόπιμο να περιληφθεί μεταξύ των συνωμοτών ο πλοίαρχος κάποιας τριήρους που ο Νέρων διατηρούσε ως φρουρά του, του γνωστοποίησε τη συνωμοσία αλλά όχι τους συνωμότες. Στη συνέχεια, όταν ο πλοίαρχος δεν τήρησε την πίστη και την κατήγγειλε στον Νέρωνα, η Επίκαρις το αρνήθηκε με τέτοια τόλμη, που ο Νέρων παρέμεινε αναποφάσιστος και δεν την καταδίκασε. Εάν λοιπόν γνωστοποιήσεις το πράγμα σε έναν μόνο, αυτό έχει δύο κινδύνους: ο ένας, μήπως σε καταγγείλει επίτηδες· ο άλλος, μήπως σε καταγγείλει αναγκασμένος από την απειλή της τιμωρίας, σε περίπτωση που πιαστεί λόγω κάποιας υποψίας ή λόγω κάποιας ένδειξης που θα δώσει. Αλλά και για τον ένα, και για τον άλλο κίνδυνο υπάρχει κάποιο αντίδοτο, γιατί τον ένα μπορείς να τον αρνηθείς, αποδίδοντάς τον στο μίσος που έτρεφε για σένα ο κατήγορος· τον δε άλλον μπορείς να τον αρνηθείς αποδίδοντάς τον στη βία που τον οδήγησε να πει ψέματα. Είναι, λοιπόν, σύνεση να μη γνωστοποιείς την υπόθεση σε κανέναν, αλλά να ακολουθείς τα ανωτέρω παραδείγματα· ή, όταν παρ’ όλα αυτά τη γνωστοποιείς, να το κάνεις το πολύ σε έναν· στην περίπτωση αυτή πάλι υπάρχουν κίνδυνοι, αλλά όχι τόσο πολλοί όσο αν τη γνωστοποιήσεις σε περισσότερους. Κάτι ανάλογο συμβαίνει όταν μια αναγκαιότητα σε υποχρεώνει να κάνεις στον ηγεμόνα εκείνο που βλέπεις ότι είναι έτοιμος να κάνει εκείνος σε σένα, το οποίο είναι τόσο σημαντικό που μόλις προλαβαίνεις να σκεφτείς πώς θα προστατευτείς. Η αναγκαιότητα αυτή οδηγεί σχεδόν πάντοτε το πράγμα στην επιθυμητή κατάληξη: για να το αποδείξω αυτό αρκούν δύο παραδείγματα. Ο αυτοκράτορας Κόμμοδος είχε τον Λήτο και τον Έλεκτο, αρχηγούς των πραιτωριανών στρατιωτών και μεταξύ των στενότερων φίλων και οικείων του· είχε την Μαρτία ως μία από τις πρώτες φίλες και παλλακίδες του· και επειδή όλοι αυτοί ήταν από εκείνους που καμιά φορά επέκριναν τους τρόπους με τους οποίους κηλίδωνε το πρόσωπό του και την αυτοκρατορία, αποφάσισε να τους θανατώσει· και έγραψε σε έναν κατάλογο τα ονόματα της Μαρτίας, του Λήτου και του Ελέκτου, και κάποιων ακόμα, τους οποίους ήθελε να θανατώσει την επόμενη νύχτα. Τον κατάλογο αυτόν τον έβαλε κάτω από το μαξιλάρι του κρεβατιού του. Κάποια στιγμή που πήγε να πλυθεί, ένας νεαρός ευνοούμενός του, παίζοντας μέσα στο δωμάτιο και πάνω στο κρεβάτι, βρήκε τον κατάλογο και, βγαίνοντας έξω με αυτόν στο χέρι, συνάντησε τη Μαρτία· εκείνη του τον πήρε, τον διάβασε, και, βλέποντας το περιεχόμενό του, αμέσως κάλεσε τον Λήτο και τον Έλεκτο. Μόλις και οι τρεις έλαβαν γνώση του κινδύνου τον οποίο διέτρεχαν, αποφάσισαν να τον προλάβουν· και, χωρίς χρονοτριβή, την επόμενη νύχτα έσφαξαν τον Κόμμοδο.

Ο αυτοκράτορας Αντωνίνος Καρακάλλας βρισκόταν με το στράτευμά του στη Μεσοποταμία, και είχε ως υπαρχηγό του τον Μακρίνο, άνδρα ικανότερο στα πολιτικά παρά στα στρατιωτικά έργα· και, καθώς συμβαίνει οι κακοί ηγεμόνες να φοβούνται πάντοτε μήπως κάποιοι άλλοι κάνουν εις βάρος τους αυτό που τους αξίζει, ο Αντωνίνος έγραψε στον φίλο του Ματερνιανό στη Ρώμη, να μάθει από τους αστρολόγους εάν υπήρχε κάποιος που να φιλοδοξεί να γίνει αυτοκράτορας, και να τον ειδοποιήσει. Ο Ματερνιανός τού έγραψε ότι ο Μακρίνος ήταν αυτός που φιλοδοξούσε. Το γράμμα όμως έφτασε πρώτα στα χέρια του Μακρίνου, όχι του αυτοκράτορα, και έτσι, βλέποντας ότι αναγκαστικά θα έπρεπε είτε να τον σφάξει πριν φτάσει νέο γράμμα απ’ τη Ρώμη, είτε να πεθάνει, παρήγγειλε στον εκατόνταρχο Μαρτιάλη, που ήταν έμπιστός του και που, λίγες μέρες νωρίτερα, ο Αντωνίνος τού είχε σκοτώσει έναν αδελφό, να τον σφάξει· όπως και έκανε, με επιτυχία. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι αυτή η αναγκαιότητα που δεν αφήνει χρόνο, φέρνει σχεδόν το ίδιο αποτέλεσμα με τη μέθοδο που ακολούθησε ο Νηλέματος της Ηπείρου, όπως είπα παραπάνω. Βλέπουμε επίσης αυτό που είπα, περίπου στην αρχή αυτής της διατριβής, ότι οι απειλές θίγουν περισσότερο τους ηγεμόνες, αποτελούν δε αιτία πιο αποτελεσματικών συνωμοσιών απ’ ό,τι οι πραγματικές επιθέσεις: από αυτές θα πρέπει κυρίως να φυλάγεται ένας ηγεμόνας· διότι τους ανθρώπους θα πρέπει είτε να τους φέρεσαι καλά, είτε να ασφαλίζεσαι απέναντί τους· και ποτέ να μην τους φέρεις μπροστά στο δίλημμα είτε να πεθάνουν, είτε να σκοτώσουν.

Όσο για τους κινδύνους που διατρέχει κανείς κατά την εκτέλεση, αυτοί γεννιούνται είτε από κάποια αλλαγή στη σειρά των πραγμάτων, είτε επειδή ο εκτελεστής δειλιάζει, είτε από κάποιο λάθος που κάνει ο εκτελεστής από απροσεξία, είτε επειδή δεν ολοκληρώνει το σχέδιο και κάποιοι από εκείνους που έπρεπε να σκοτωθούν παραμένουν ζωντανοί. Λέω, λοιπόν, ότι δεν υπάρχει τίποτε που να προκαλεί τέτοια σύγχυση και εμπόδια σε όλες τις πράξεις των ανθρώπων, όσο το να χρειαστεί σε μια στιγμή, χωρίς να έχουν το χρόνο, να μεταβάλουν ένα σχέδιο και να το στρεβλώσουν σε σχέση με το πώς είχε οργανωθεί αρχικά. Και αν υπάρχει κάτι στο οποίο η μεταβολή αυτή φέρνει αναταραχή, αυτό είναι τα πολεμικά πράγματα, ή όσα εξομοιώνονται με αυτά, για τα οποία μιλάμε εδώ· διότι, σε τέτοιες πράξεις, είναι υπέρτατη αναγκαιότητα οι άνθρωποι να είναι προσηλωμένοι στην εκτέλεση του μέρους που αναλογεί στον καθένα· και αν οι άνθρωποι έχουνε στρέψει τη φαντασία τους για πολλές μέρες σε έναν συγκεκριμένο τρόπο και σε μια σειρά, και αυτή ξαφνικά αλλάξει, είναι αδύνατο να μην αναστατωθούν όλοι και να μην καταστραφούν τα πάντα· σε σημείο που είναι προτιμότερο να εκτελέσουν ένα σχέδιο σύμφωνα με τις εντολές[5] που τους έχουν δοθεί, έστω κι αν αυτό θα τους φέρει κάποιο πρόβλημα, παρά να θελήσουν να τις ακυρώσουν και έτσι να μπουν σε χίλια προβλήματα. Αυτό συμβαίνει όταν δεν έχει κανείς χρόνο να δώσει νέες εντολές· διότι, όταν έχει χρόνο, ο άνθρωπος μπορεί να κυβερνήσει κατά τον τρόπο του.

Είναι γνωστή η συνωμοσία των Πάτσι εναντίον του Λορέντσο και του Τζουλιάνο των Μεδίκων. Οι τελευταίοι ήταν καλεσμένοι σε δείπνο από τον καρδινάλιο του Σαν Τζόρτζιο, και η διαταγή που δόθηκε ήταν να σφαγούν σε αυτόν τον δείπνο· αυτή όριζε αναλυτικά ποιος έπρεπε να τους σφάξει, ποιος να καταλάβει το ανάκτορο και ποιος να τρέξει στην πόλη και να καλέσει το λαό να ξεσηκωθεί υπέρ της ελευθερίας. Ενώ οι Πάτσι, οι Μέδικοι και ο καρδινάλιος του Σαν Τζόρτζιο ήταν στον καθεδρικό ναό της Φλωρεντίας για μια επίσημη λειτουργία, έγινε γνωστό ότι ο Τζουλιάνο δεν θα δειπνούσε εκείνη την ημέρα· αυτό οδήγησε τους συνωμότες να συνεννοηθούν και, τελικά, να αποφασίσουν να κάνουν στο ναό ό,τι σκόπευαν να κάνουν στον οίκο των Μεδίκων. Αυτό όμως ανέτρεψε όλη τη σειρά, διότι ο Τζιοβαμπατίστα ντα Μοντεσέκκο δεν θέλησε να συνεργήσει στην ανθρωποκτονία, λέγοντας ότι δεν ήθελε να το κάνει μέσα σε ναό, οπότε χρειάστηκε να αναθέσουν σε καινούριους συνεργούς κάθε πράξη· αυτοί, μη έχοντας χρόνο να συγκεντρωθούν στα καθήκοντά τους, έκαναν τέτοια λάθη, που κατά την εκτέλεση αυτή συνελήφθησαν.

Εκείνος που εκτελεί χάνει το θάρρος του είτε λόγω σεβασμού, είτε λόγω δειλίας του ίδιου του εκτελεστή. Είναι τόσο το κύρος και ο σεβασμός που περιβάλλει την παρουσία ενός ηγεμόνα, που είναι εύκολο είτε να πτοήσει, είτε να τρομάξει έναν εκτελεστή. Όταν ο Μάριος είχε πιαστεί αιχμάλωτος από τους Μιντούρνιους, στάλθηκε ένας δούλος να τον σφάξει· αυτός, φοβισμένος από την παρουσία εκείνου του ανθρώπου και από τη μνήμη του ονόματός του, δείλιασε και δεν κατάφερε να τον σκοτώσει. Και αν αυτή την ισχύ την έχει ένας άνθρωπος αλυσοδεμένος στη φυλακή και χτυπημένος από την κακοτυχία, πόση περισσότερη μπορεί να έχει ένας ηγεμόνας ελεύθερος, με τη μεγαλοπρέπεια των στολισμών, της πομπής και της παράταξης που τον συνοδεύει! Οι πομπές αυτές είναι ικανές να σε εκφοβίσουν, ή πάλι να σε μαλακώσουν με κάποια ευμενή υποδοχή.

Κάποιοι συνωμότησαν ενάντια στο βασιλιά της Θράκης Σιτάλκη, και καθόρισαν τη μέρα της εκτέλεσης· συναντήθηκαν στον καθορισμένο τόπο, όπου ήταν ο ηγεμόνας· κανείς απ’ αυτούς δεν κινήθηκε να τον χτυπήσει: τελικά φύγανε χωρίς να έχουν επιχειρήσει τίποτε και χωρίς να ξέρουν τι τους εμπόδισε· ρίχνανε το φταίξιμο ο ένας στον άλλο. Το λάθος αυτό το έκαναν και άλλες φορές· έτσι ώστε, όταν αποκαλύφθηκε η συνωμοσία, τιμωρήθηκαν για το κακό που μπορούσαν αλλά δεν θέλησαν να κάνουν.

Εναντίον του Αλφόνσο, δούκα της Φερράρας, συνωμότησαν δύο αδελφοί του, και χρησιμοποίησαν ως όργανό τους τον Τζάνες, ιεροψάλτη του δούκα· αυτός, κατ’ αίτησή τους, οδήγησε επανειλημμένα τον δούκα κοντά τους, οπότε είχανε κάθε φορά την ευκαιρία να τον σφάξουν. Ωστόσο, κανείς τους δεν τόλμησε ποτέ να το κάνει. Έτσι, αποκαλύφθηκαν και τους επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης από την απερισκεψία τους. Αυτή η απραξία δεν μπορεί να γεννιέται παρά από δύο λόγους: είτε η παρουσία του ηγεμόνα τούς παραλύει, είτε κάποια ανθρώπινη στάση του τους μαλακώνει. Σε τέτοιου είδους εκτελέσεις προκύπτει πρόβλημα ή σφάλμα από απερισκεψία ή από λιποψυχία· διότι και το ένα και το άλλο σε καταλαμβάνουν και, παρασυρμένος από αυτή τη σύγχυση του μυαλού, οδηγείσαι να πεις ή να κάνεις εκείνο που δεν έπρεπε.

Το ότι οι άνθρωποι σαστίζουν και τα χάνουν, δεν μπορεί να το δείξει καλύτερα ο Τίτος Λίβιος παρά όταν ιστορεί περί του Αιτωλού Αλεξαμένου όταν αυτός ήθελε να σφάξει τον Σπαρτιάτη Νάβι, για τον οποίο μιλήσαμε παραπάνω· γι’ αυτόν, όταν ήρθε ο καιρός της εκτέλεσης και επρόκειτο να εξηγήσει στους δικούς του τι έπρεπε να γίνει, ο Τίτος Λίβιος λέει τα εξής λόγια: «Collegit et ipse animum, confusum tantae cogitatione rei»[6]. Διότι είναι αδύνατο να μην τα χάσει κάποιος, όσο κι αν είναι αποφασισμένος και εξοικειωμένος με το θάνατο ανθρώπων και με το χειρισμό των όπλων. Πρέπει όμως να επιλέγουμε άνδρες πεπειραμένους σε τέτοιες αποστολές, και να μην εμπιστευόμαστε κανέναν άλλο, όσο γενναίος και να είναι. Διότι, αν κάποιος δεν έχει δοκιμαστεί, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε εκ των προτέρων βέβαιο ότι θα δείξει θάρρος στα μεγάλα πράγματα. Είναι λοιπόν δυνατό αυτή η σύγχυση να σε κάνει είτε να σου πέσουν τα όπλα απ’ τα χέρια, είτε να πεις πράγματα που έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Η Λουκίλλα, αδελφή του Κομμόδου, διέταξε τον Κουιντιανό να τον σφάξει. Εκείνος ανέμεινε τον Κόμμοδο στην είσοδο του αμφιθεάτρου και, πλησιάζοντάς τον με το εγχειρίδιο βγαλμένο απ’ το θηκάρι, φώναξε: «Αυτό σου στέλνει η Σύγκλητος!». Τα λόγια όμως αυτά είχαν ως αποτέλεσμα να εξουδετερωθεί πριν κατεβάσει το χέρι του και χτυπήσει. Ο σινιόρ Αντόνιο ντα Βολτέρρα, στον οποίο, όπως ειπώθηκε παραπάνω, είχε ανατεθεί να σφάξει τον Λορέντσο των Μεδίκων, μόλις βρέθηκε δίπλα του είπε: «Α, προδότη!». Η κραυγή αυτή υπήρξε η σωτηρία του Λορέντσο, και η καταστροφή της συνωμοσίας.

Όταν συνωμοτείς ενάντια σε έναν ηγέτη, είναι αναπόφευκτο η οργάνωση να μην είναι τέλεια, για τους λόγους που είπαμε· αλλά όταν συνωμοτείς ενάντια σε δύο ηγέτες, δεν είναι ευκολότερη η τελειότητα, αντιθέτως είναι τόσο δύσκολη ώστε είναι σχεδόν αδύνατο να πετύχεις. Διότι το να κάνεις ένα τέτοιο πράγμα σε μια και την ίδια στιγμή σε δύο διαφορετικούς τόπους, είναι σχεδόν αδύνατο· από την άλλη, σε διαφορετικές στιγμές δεν γίνεται, αν δεν θέλεις η μία πράξη να αποβεί εις βάρος της άλλης. Έτσι ώστε, αν η συνωμοσία ενάντια σε έναν ηγεμόνα είναι κάτι αβέβαιο, επικίνδυνο και ελάχιστα συνετό, η συνωμοσία ενάντια σε δύο είναι τελείως μάταιο και επιπόλαιο. Και αν δεν υπήρχε το κύρος του ιστορικού, εγώ δεν θα πίστευα ποτέ ότι είναι δυνατό αυτό που λέει ο Ηρωδιανός για τον Πλαυτιανό, ότι παρήγγειλε στον εκατόνταρχο Σατουρνίνο να σφάξει εκείνος μόνος τον Σεβήρο και τον Αντωνίνο, οι οποίοι κατοικούσαν σε διαφορετικές χώρες· το πράγμα είναι τόσο παράλογο, που μόνο η αυθεντία αυτή θα μπορούσε να με κάνει να το πιστέψω.

Kάποιοι Αθηναίοι νέοι συνωμότησαν κατά του Διοκλή και του Ιππία, τυράννων της Αθήνας. Έσφαξαν τον Διοκλή, αλλά ο Ιππίας, που επέζησε, τον εκδικήθηκε. Ο Χίων και ο Λεωνίδας από την Ηράκλεια, μαθητές του Πλάτωνα, συνωμότησαν κατά των τυράννων Κλεάρχου και Σατύρου· έσφαξαν τον Κλέαρχο· ο Σάτυρος, που παρέμεινε ζωντανός, τον εκδικήθηκε. Οι Πάτσι, που τους αναφέραμε επανειλημμένα, κατάφεραν να σφάξουν μόνο τον Τζουλιάνο. Άρα, τέτοιες συνωμοσίες ενάντια σε περισσότερους ηγέτες θα πρέπει να τις αποφεύγει ο καθένας, διότι δεν κάνει καλό ούτε στον εαυτό του, ούτε στην πατρίδα, ούτε σε κανέναν· και όχι μόνο αυτό, αλλά όσοι γλιτώνουν γίνονται ακόμα πιο ανυπόφοροι και πιο βάναυσοι, όπως ξέρουν η Φλωρεντία, η Αθήνα και η Ηράκλεια, τις οποίες ανέφερα προηγουμένως. Είναι αλήθεια ότι η συνωμοσία που οργάνωσε ο Πελοπίδας για να ελευθερώσει την πατρίδα του τη Θήβα, συγκέντρωνε όλες τις δυσκολίες· παρόλα αυτά, είχε επιτυχέστατη κατάληξη· διότι ο Πελοπίδας συνωμότησε εναντίον όχι μόνο δύο τυράννων, αλλά εναντίον δέκα, όχι μόνο δεν ήταν έμπιστος και δεν είχε εύκολη πρόσβαση στους τυράννους, αλλά ήταν αντάρτης· εντούτοις κατάφερε να μπει στη Θήβα, να σφάξει τους τυράννους και να ελευθερώσει την πατρίδα του. Όλα αυτά βεβαίως τα έκανε με τη βοήθεια κάποιου Καρίωνος, συμβούλου των τυράννων, χάρη στον οποίο απέκτησε σίγουρη πρόσβαση για την εκτέλεση του σχεδίου του. Εντούτοις, ας μην υπάρξει κανείς που να ακολουθήσει το παράδειγμά του· διότι, καθώς η επιχείρηση αυτή ήταν αδύνατη, και η επιτυχία της θαυμαστή, γι’ αυτό λοιπόν υπήρξε γεγονός πολύ σπάνιο, σχεδόν μοναδικό, και έτσι θεωρήθηκε από τους συγγραφείς, οι οποίοι την δοξάζουν.

Μια τέτοια εκτέλεση μπορεί να διακοπεί από μία λαθεμένη φαντασία ή από κάποιο απρόβλεπτο περιστατικό που προκύπτει τη στιγμή της πράξης. Τη μέρα που ο Βρούτος και οι άλλοι συνωμότες ήθελαν να σφάξουν τον Καίσαρα, ο τελευταίος έτυχε να συνομιλήσει για ώρα με τον Γάιο Ποπίλιο Λαίνα, έναν από τους συνωμότες· όταν οι άλλοι είδαν αυτή τη μακρά διαβούλευση, άρχισαν να αμφιβάλλουν μήπως ο εν λόγω Ποπίλιος αποκαλύψει στον Καίσαρα τη συνωμοσία και αποφάσισαν να επιχειρήσουν να σφάξουν τον Καίσαρα επί τόπου και να μην περιμένουν να πάει στη Σύγκλητο. Και θα το είχαν κάνει, αν δεν είχαν δει ότι, αφού τελείωσε η συνομιλία, ο Καίσαρ δεν έκανε καμία ιδιαίτερη κίνηση, και έτσι ησύχασαν. Αυτές τις ψευδείς φαντασίες πρέπει κανείς να τις λαμβάνει υπόψη και, με κάποια επιφύλαξη, να τις σέβεται· τόσο μάλλον όταν του συμβαίνει να τις έχει συχνά. Διότι όποιος έχει κηλιδωμένη τη συνείδησή του, εύκολα πιστεύει ότι μιλάνε για εκείνον: μπορείς να ακούσεις μια κουβέντα, ειπωμένη για άλλο σκοπό, και να σου αναστατώσει την ψυχή, να πιστέψεις ότι ειπώθηκε για τη δική σου περίπτωση, και να σε κάνει είτε να φανερώσεις τη συνωμοσία σου μέσω της φυγής, είτε να αστοχήσεις στην πράξη επιταχύνοντάς την άκαιρα. Και αυτό είναι πιθανότερο να προκύψει όταν υπάρχουν πολλοί που γνωρίζουν για τη συνωμοσία.

Όσο για τα ατυχή περιστατικά, επειδή είναι απρόσμενα, δεν είναι δυνατό κανείς να τα εξηγήσει, και να επιστήσει την προσοχή των ανθρώπων σε αυτά, παρά μόνο με τα παραδείγματα. Ο Τζούλιο Μπελάντι από τη Σιένα, τον αναφέραμε παραπάνω, αγανακτισμένος που ο Παντόλφο αρχικά του είχε δώσει την κόρη του για γυναίκα αλλά μετά του τη στέρησε, είχε αποφασίσει να τον σφάξει, και επέλεξε ως εξής το χρόνο: ο Παντόλφο πήγαινε σχεδόν κάθε μέρα να επισκεφθεί κάποιον άρρωστο συγγενή του, και πηγαίνοντας περνούσε από τις οικίες του Τζούλιο· εκείνος, λοιπόν, το πρόσεξε αυτό, και πρόσταξε να τοποθετηθούν οι συνωμότες του στο σπίτι με την εντολή να σφάξουν τον Παντόλφο καθώς θα περνάει. Στάθηκαν λοιπόν μέσα από την πόρτα οπλισμένοι και ένας φυλούσε το παράθυρο, με την εντολή να γνέψει όταν ο Παντόλφο θα ήταν κοντά στην πόρτα. Όταν έφτασε ο Παντόλφο, και εκείνος έγνεψε, έτυχε να συναντήσει κάποιον φίλο που τον σταμάτησε· κάποιοι απ’ όσους ήταν μαζί του συνέχισαν να προχωρούν μπροστά και, βλέποντας ή ακούγοντας το θόρυβο των όπλων, αντιλήφθηκαν την ενέδρα. Έτσι, ο Παντόλφο σώθηκε, ενώ ο Τζούλιο και οι σύντροφοί του αναγκάστηκαν να φύγουν από τη Σιένα. Αυτό το τυχαίο γεγονός της συνάντησης εμπόδισε αυτή την πράξη και χάλασε τα σχέδια του Τζούλιο. Σε τέτοια ατυχήματα, που δεν είναι σπάνια, δεν μπορεί να υπάρξει αντίδοτο. Το μόνο που μπορεί να κάνει κανείς είναι να εξετάσει όλα όσα είναι δυνατό να προκύψουν και να τα αντιμετωπίσει.

Τώρα, μας μένει μόνο να συζητήσουμε για τους κινδύνους που διατρέχει κανείς μετά την εκτέλεση. Τέτοιος κίνδυνος υπάρχει μόνο ένας, και αυτός είναι μήπως απομείνει κάποιος που να εκδικηθεί τον νεκρό ηγεμόνα. Πράγματι, είναι δυνατό να απομείνουν οι αδελφοί του, οι γιοι του ή άλλοι οικείοι, οι οποίοι προσδοκούσαν να αναλάβουν την ηγεμονία. Και αυτοί απομένουν είτε από δική σου παράλειψη, είτε από τους λόγους που εκτέθηκαν παραπάνω, και που οδηγούν σε αυτή την ανταπόδοση: όπως συνέβη στον Τζοβάννι Αντρέα ντα Λαμπονιάνο, ο οποίος σκότωσε, μαζί με άλλους συνωμότες, τον δούκα του Μιλάνου, αλλά επέζησαν ένας γιος του και δύο αδελφοί του, οι οποίοι αργότερα εκδικήθηκαν το νεκρό. Και, στ’ αλήθεια, σε αυτές τις περιπτώσεις οι συνωμότες συγχωρούνται, διότι δεν έχουν αντίδοτο· αλλά όταν μένει κάποιος ζωντανός από δική τους αμέλεια ή παράλειψη, τότε είναι που δεν αξίζουν συγχώρεση.

Κάποιοι συνωμότες από το Φορλί έσφαξαν τον αφέντη τους Τζιρόλαμο και συνέλαβαν τη γυναίκα του και τους γιους του, που ήταν μικροί· επειδή πίστευαν ότι δεν μπορούσαν να ζήσουν ασφαλείς παρεκτός αν κυρίευαν το φρούριο, και καθώς η φρουρά δεν ήθελε να τους το παραδώσει, η Μαντόννα Κατερίνα (όπως ονομαζόταν η κόμισσα) υποσχέθηκε στους συνωμότες ότι, αν την άφηναν να μπει μέσα, θα φρόντιζε να πέσει στα χέρια τους, και ότι μπορούσαν να κρατήσουν τους γιους της ως ομήρους. Εκείνοι, υπ’ αυτή την εγγύηση, την άφησαν να μπει· αυτή, μόλις βρέθηκε μέσα, από τα τείχη άρχισε να τους ψέγει για το θάνατο του συζύγου της και να τους απειλεί ότι θα τους εκδικηθεί με κάθε τρόπο. Και για να δείξει ότι για τα παιδιά της δεν νοιαζόταν, τους έδειξε τα γεννητικά της όργανα, λέγοντας ότι είχε ακόμη τον τρόπο να κάνει κι άλλα. Έτσι εκείνοι βρέθηκαν σε αδιέξοδο επειδή αντιλήφθηκαν πολύ αργά το σφάλμα τους, και πλήρωσαν την απρονοησία τους με ισόβια εξορία.

Aπ’ όλους τους κινδύνους, όμως, που μπορούν να προκύψουν μετά την εκτέλεση, ο πιo βέβαιος και ο πιο επίφοβος είναι ο λαός να αγαπούσε τον ηγεμόνα τον οποίο σκότωσες. Διότι γι’ αυτόν οι συνωμότες δεν έχουν κανένα αντίδοτο και δεν μπορούν ποτέ να εξασφαλισθούν απέναντί του. Παράδειγμα γι’ αυτό είναι ο Καίσαρ, που ο λαός της Ρώμης τον αγαπούσε και εκδικήθηκε το θάνατό του: εξεδίωξε τους συνωμότες από τη Ρώμη, και αργότερα αυτοί εσφάγησαν όλοι σε διάφορους χρόνους και τόπους.

Οι συνωμοσίες που γίνονται ενάντια στην πατρίδα είναι λιγότερο επικίνδυνες, για όσους τις κάνουν, απ’ όσο εκείνες ενάντια στους ηγεμόνες: διότι στην κατάστρωσή τους υπάρχουν λιγότεροι κίνδυνοι από εκείνες· στην εκτέλεσή τους υπάρχουν οι ίδιοι· μετά την εκτέλεση δεν υπάρχει κανένας. Στην κατάστρωση δεν υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι: διότι ένας πολίτης μπορεί να ευελπιστεί να ανέλθει στην εξουσία χωρίς να εκδηλώνει την επιθυμία και το σχέδιό του σε κανέναν· και, αν αυτές οι φιλοδοξίες του δεν διακοπούν, να ακολουθήσει επιτυχώς το εγχείρημά του· αν ματαιωθούν με κάποιο νόμο, να αναμείνει κάποιο διάστημα και να ακολουθήσει κάποια άλλη οδό. Αυτό, εννοείται, σε μία δημοκρατία [republica] όπου υπάρχει κάποιος βαθμός διαφθοράς· διότι, σε μία που δεν είναι διεφθαρμένη, όπου δεν ισχύει καμία φαύλη αρχή [principio], δεν μπορεί να περάσουν από το μυαλό κανενός πολίτη της αυτές οι σκέψεις. Μπορούν λοιπόν εκεί οι πολίτες να αποβλέπουν να αναδειχθούν ηγεμόνες με πολλά μέσα και από πολλές οδούς, όπου δεν διατρέχουν κίνδυνο να αντιμετωπίσουν καταστολή: είτε διότι οι δημοκρατίες είναι πιο αργές από έναν ηγεμόνα, αμφιβάλλουν λιγότερο και, γι’ αυτό, φυλάγονται λιγότερο· είτε επειδή έχουν περισσότερο σεβασμό στους σπουδαίους πολίτες τους και, γι’ αυτό, εκείνοι κινούνται πιο τολμηρά και πιο θεληματικά εναντίον τους.

Ο καθείς έχει διαβάσει τη συνωμοσία του Κατιλίνα, που κατέγραψε ο Σαλλούστιος, και γνωρίζει πώς, αφού η συνωμοσία αποκαλύφθηκε, ο Κατιλίνας όχι μόνο παρέμεινε στη Ρώμη, αλλά ήρθε και στη Σύγκλητο και επιτέθηκε φραστικά στη Σύγκλητο και στον Ύπατο –τέτοιος ήταν ο σεβασμός που είχε εκείνη η πόλη στους πολίτες της. Και αφού τελικά έφυγε από τη Ρώμη και βρισκόταν πια επικεφαλής των στρατευμάτων, δεν θα είχαν πιαστεί ο Λέντουλος και κάποιοι άλλοι, αν δεν είχαν είχαν βρεθεί επιστολές γραμμένες με το χέρι τους οι οποίες τους ενοχοποιούσαν εμφανώς.

Ο Άννων, περίλαμπρος πολίτης στην Καρχηδόνα, αποβλέποντας στην τυραννίδα, είχε κανονίσει στο γάμο μίας κόρης του να δηλητηριάσουν όλη τη Σύγκλητο και στη συνέχεια να αυτοανακηρυχθεί ηγεμόνας. Όταν έγινε γνωστό αυτό το πράγμα, η Σύγκλητος δεν πήρε κανένα άλλο μέτρο πέρα από ένα νόμο ο οποίος έθετε ανώτατα όρια στα επιτρεπτά έξοδα για γεύματα και γάμους: τέτοιος ήταν ο σεβασμός που είχαν στην αξία του.

Είναι βέβαια αλήθεια ότι, κατά την εκτέλεση μιας συνωμοσίας ενάντια στην πατρίδα, υπάρχει περισσότερη δυσκολία και μεγαλύτεροι κίνδυνοι, διότι σπανίως αρκούν οι δικές σου δυνάμεις για να συνωμοτήσεις ενάντια σε τόσους πολλούς· δεν είναι ο καθένας ηγέτης ενός στρατεύματος, όπως ήταν ο Καίσαρ ή ο Αγαθοκλής ή ο Κλεομένης, και άλλοι σαν αυτούς, οι οποίοι μονομιάς και με τις δικές τους δυνάμεις κατέλαβαν την πατρίδα τους. Διότι για τέτοιους ανθρώπους ο δρόμος είναι αρκετά εύκολος και αρκετά σίγουρος· οι άλλοι, όμως, που δεν έχουν τόσες ενισχύσεις, πρακτικά έχουν τη δυνατότητα να ενεργήσουν είτε με απάτη και τέχνη, είτε με δυνάμεις ξένες.

Ως προς την απάτη και την τέχνη: ο Πεισίστρατος ο Αθηναίος, αφού νίκησε τους Μεγαρείς και έτσι απέκτησε την εύνοια του λαού, βγήκε έξω ένα πρωί, τραυματισμένος, λέγοντας ότι οι ευγενείς τού είχαν επιτεθεί από φθόνο, και ζήτησε να του επιτραπεί να φέρει συνοδεία από ενόπλους για φρουρά του. Καθώς του δόθηκε η άδεια, ανήλθε εύκολα σε τέτοιο μεγαλείο που έγινε τύραννος της Αθήνας. Όταν ο Παντόλφο Πετρούτσι, μαζί με άλλους εξορίστους, επέστρεψε στη Σιένα, τον όρισαν διοικητή στη φρουρά της πλατείας κυβερνείου, ως ένα καθήκον απλώς μηχανικό το οποίο οι άλλοι αρνούνταν· εντούτοις αυτοί οι ένοπλοι, με τον καιρό, του έδωσαν τέτοια φήμη, ώστε, σε λίγο καιρό, έγινε ηγεμόνας της πόλης. Πολλοί άλλοι ακολούθησαν άλλες μεθοδεύσεις και άλλους τρόπους και, μετά από ένα χρονικό διάστημα και χωρίς κίνδυνο, επέτυχαν το στόχο τους. Όσοι με δικές τους δυνάμεις, ή με εξωτερικά στρατεύματα, συνωμότησαν για να καταλάβουν την πατρίδα τους, είχαν διάφορες καταλήξεις, ανάλογα με την τύχη. Ο προαναφερθείς Κατιλίνας οδηγήθηκε σε καταστροφή. Ο Άννων, τον οποίο επίσης αναφέραμε παραπάνω, όταν δεν τα κατάφερε με το δηλητήριο, όπλισε πολλές χιλιάδες άτομα από τους οπαδούς του, και τελικά σκοτώθηκαν και εκείνοι και αυτός. Κάποιοι διακεκριμένοι πολίτες της Θήβας, για να γίνουν τύραννοι, κάλεσαν σε βοήθεια ένα σπαρτιατικό στράτευμα και κατέλαβαν την τυραννίδα στην πόλη αυτή. Γενικά, αν εξετάσεις όλες τις συνωμοσίες που έγιναν κατά της πατρίδας, δεν θα βρεις καμία, ή ελάχιστες, που να καταπνίγηκαν κατά την προετοιμασία· αλλά όλες είτε επέτυχαν είτε κατέρρευσαν κατά την εκτέλεση. Αφού εκτελεσθούν, πάλι, δεν συνεπάγονται άλλους κινδύνους πέρα από εκείνους που συνεπάγεται η ίδια η φύση της ηγεμονίας: διότι, απ’ τη στιγμή που γίνει κάποιος τύραννος, έχει τους δικούς του φυσικούς και κοινούς κινδύνους που του φέρνει η τυραννίδα, για τους οποίους δεν έχει άλλα αντίδοτα από αυτά που εκτέθηκαν παραπάνω.

Αυτά ήταν όλα όσα είχα να πω περί συνωμοσιών· και αν εγώ πραγματεύθηκα όσες γίνονται με το σίδερο και όχι με το δηλητήριο, διαπιστώνουμε ότι όλες έχουνε μία και την αυτή σειρά. Είναι αλήθεια ότι όσες γίνονται με το δηλητήριο είναι πιο επικίνδυνες, καθώς είναι πιο αβέβαιες, επειδή δεν έχει ο καθένας την ευχέρεια να το χρησιμοποιήσει· έτσι, είναι ανάγκη να τις αναθέσεις σε κάποιον που την έχει, και η ανάγκη αυτή σε βάζει σε κίνδυνο. Έπειτα, για πολλούς λόγους, μια κατάποση δηλητηρίου μπορεί να μην αποβεί θανάσιμη: έτσι συνέβη σε όσους έσφαξαν τον Κόμμοδο, οι οποίοι, καθώς αυτός απέβαλε το δηλητήριο που του είχαν δώσει, υποχρεώθηκαν να τον θανατώσουν με στραγγαλισμό.

Δεν έχουν, λοιπόν, οι ηγεμόνες μεγαλύτερο εχθρό από τις συνωμοσίες: διότι, εφόσον γίνει μία συνωμοσία εναντίον τους, θα τους στερήσει είτε τη ζωή, είτε τη φήμη τους. Διότι, εάν αυτή πετύχει, εκείνοι πεθαίνουν· εάν την ανακαλύψει και σφάξει τους συνωμότες, πάντα οι άνθρωποι νομίζουν ότι την επινόησε ο ίδιος, για να κορέσει την φιλαργυρία και την ωμότητά του με το αίμα και τα υπάρχοντα όσων σκότωσε. Δεν θέλω όμως να παραλείψω να προειδοποιήσω τον ηγεμόνα ή τη δημοκρατία, εναντίον των οποίων εξυφαίνεται συνωμοσία, να έχουν υπόψη τους ότι, όταν τους αποκαλύπτεται μία συνωμοσία, προτού καταπιαστούν να την πατάξουν, να ψάξουν και να κατανοήσουν πολύ καλά τη φύση της συνωμοσίας και να μετρήσουν καλά την κατάσταση των συνωμοτών –και τη δική τους· και, αν την βρουν σημαντική και ισχυρή, να μην την φέρουν ποτέ στο φως, παρεκτός αν είναι προετοιμασμένοι με επαρκείς δυνάμεις να την καταστείλουν. Αν πράξουν διαφορετικά, θα φέρουν στο φως την καταστροφή τους. Αντίθετα, πρέπει να την αποκρύψουν με κάθε επιμέλεια· διότι οι συνωμότες, όταν δουν ότι αποκαλύφθηκαν, κυνηγημένοι από την αναγκαιότητα, ενεργούν αδίστακτα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι οι Ρωμαίοι, οι οποίοι είχαν αφήσει δύο λεγεώνες με στρατιώτες να προστατεύουν τους Καπουανούς από τους Σαμνίτες, όπως είπαμε αλλού, αλλά οι αρχηγοί των λεγεώνων συνωμότησαν από κοινού να επιτεθούν στους Καπουανούς. Όταν αυτό μαθεύτηκε στη Ρώμη, διατάξανε τον νέο Ύπατο Ρουτίλιο να επιληφθεί του θέματος· εκείνος, για να αποκοιμίσει τους συνωμότες, ανακοίνωσε ότι η Σύγκλητος είχε εγκρίνει την παραμονή των λεγεώνων στην Κάπουα. Καθώς οι στρατιώτες το πίστεψαν, και θεώρησαν ότι είχαν το χρόνο να εκτελέσουν το σχέδιό τους, δεν φρόντισαν να επιταχύνουν αλλά έμειναν αδρανείς, μέχρι που άρχισαν να βλέπουν ότι ο Ύπατος τους απομάκρυνε τον έναν από τον άλλο: αυτό τους γέννησε υποψία και τους οδήγησε να αποκαλυφθούν και να θέσουν σε εφαρμογή το θέλημά τους. Δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα απ’ αυτό είτε για τη μία, είτε για την άλλη πλευρά: διότι σε αυτό βλέπουμε πόσο οι άνθρωποι είναι αργοί σε πράγματα όπου νομίζουν ότι έχουν καιρό, και πόσο γρήγοροι είναι όταν τους κυνηγά η αναγκαιότητα. Ούτε μπορεί ένας ηγεμόνας ή μία δημοκρατία, που θέλουν, για δικό τους όφελος, να καθυστερήσουν την αποκάλυψη μίας συνωμοσίας, να χρησιμοποιήσουν καλύτερο μέσο παρά να δώσουν τεχνηέντως στους συνωμότες την εντύπωση μιας επικείμενης ευκαιρίας για δράση, ώστε εκείνοι, περιμένοντας αυτή την ευκαιρία και νομίζοντας ότι έχουν καιρό, να δώσουν στον ηγεμόνα ή τη δημοκρατία τον καιρό να τους τιμωρήσουν εκείνοι. Όποιος έπραξε διαφορετικά, επιτάχυνε την καταστροφή του: έτσι έκανε ο δούκας της Αθήνας και ο Γκουλιέλμο ντε Πάτσι. Ο δούκας, όταν έγινε τύραννος της Φλωρεντίας και αντιλήφθηκε ότι εξυφαίνεται συνωμοσία εναντίον του, διέταξε, χωρίς να εξετάσει αλλιώς το πράγμα, να πιάσουν έναν από τους συνωμότες. Αυτό έκανε αμέσως τους άλλους να πάρουν τα όπλα και να του αρπάξουν το κράτος.

O Γκουλιέλμο, όταν ήταν επίτροπος στην Βαλ ντι Κιάνα το 1501 και είχε πληροφορηθεί ότι στο Αρέτσο υπήρχε συνωμοσία υπέρ των Βιτέλλι για να αποσπάσουν εκείνη την περιοχή από τους Φλωρεντινούς, αμέσως πήγε στην πόλη αυτή και, χωρίς να σκεφτεί τι δυνάμεις είχαν οι συνωμότες και τι ο ίδιος, χωρίς να προετοιμάσει καμία δική του δύναμη, κατόπιν συμβουλής του γιου του ο οποίος ήταν επίσκοπος, διέταξε να συλληφθεί ένας από τους συνωμότες. Μετά από τη σύλληψη αυτή, οι άλλοι αμέσως πήραν τα όπλα και απέσπασαν την περιοχή από τους Φλωρεντινούς· ο Γκουλιέλμο, από επίτροπος, κατέληξε αιχμάλωτος.

Όταν όμως οι συνωμοσίες είναι αδύναμες, μπορούν και πρέπει να κατασταλούν αδίστακτα. Κατ’ ουδένα τρόπο πάντως δεν είναι προς μίμηση δύο μεθοδεύσεις, σχεδόν αντίθετες η μία προς την άλλη, που έχουν χρησιμοποιήσει αφενός ο δούκας της Αθήνας –ο οποίος, για να δείξει την πεποίθησή του ότι διέθετε την εύνοια των Φλωρεντινών πολιτών, διέταξε τη θανάτωση κάποιου που του φανέρωσε μία συνωμοσία- και αφετέρου του Δίωνος του Συρακούσιου, ο οποίος, για να δοκιμάσει την αφοσίωση κάποιου τον οποίο θεωρούσε ύποπτο, διέταξε τον Κάλλιππο, τον οποίο εμπιστευόταν, να παραστήσει ότι οργανώνει μία συνωμοσία εναντίον του. Και οι δύο αυτοί είχαν κακή κατάληξη: ο πρώτος αποθάρρυνε όσους θα ήθελαν να καταγγείλουν συνωμοσίες, ενώ ενθάρρυνε όσους θα ήθελαν να τις κάνουν· ο άλλος άνοιξε το δρόμο για να τον θανατώσουν με ευκολία, ή μάλλον έγινε ουσιαστικά ο ίδιος αρχηγός τής εις βάρος του συνωμοσίας, όπως έδειξε η εμπειρία: διότι ο Κάλλιππος, καθώς μπορούσε ανεμπόδιστα να ενεργεί κατά του Δίωνος, ενήργησε τόσο που του στέρησε την εξουσία και τη ζωή.

 

the-conspiracy-of-claudius-civilis

Ρέμπραντ βαν Ρέιν, «Η συνωμοσία των Μπατάβων»

[1] Έκτο κεφάλαιο του τρίτου βιβλίου από τις Διατριβές πάνω στην πρώτη δεκάδα του Τίτου Λίβιου. Η μετάφραση έγινε με βάση την έκδοση: Niccolò Machiavelli, Discorsi Sopra la Prima Deca di Tito Livio, in : Tutte le Opere, επιμ. Μάριο Μαρτέλλι, Sansoni, Φλωρεντία 1971.

[2] Στα ιταλικά, η λέξη uomo δηλώνει τόσο το ανθρώπινο είδος συνολικά, όσο και το αρσενικό του γένος.

[3] «Στο γαμπρό της Δήμητρας [= τον Άδη] λίγοι βασιλείς κατεβαίνουν χωρίς μαχαιρώματα και πληγές, και λίγοι είναι οι τύραννοι που πεθαίνουν αναίμακτα».

[4] Η διατύπωση αυτή είναι κάπως υπαινικτική: μπορεί να σημαίνει ότι, έτσι, ο δυσαρεστημένος εκτονώνεται με τα λόγια και δεν έχει διάθεση να περάσει σε πράξεις, αλλά μπορεί και να σημαίνει ότι του δίνεις την ευκαιρία να αποκαλύψει το σχέδιό σου. Η χρήση τού contentarsi χωρίς άλλο προσδιορισμό λογικά επιτρέπει και τις δύο έννοιες.

[5] Στο πρωτότυπο, εδώ χρησιμοποιείται η λέξη ordine, η οποία σημαίνει τόσο «τάξη, σειρά» όσο και «διαταγή».

[6] «Προσπάθησε να συμμαζέψει και το δικό του μυαλό, το οποίο τελούσε σε σύγχυση από το μέγεθος του εγχειρήματος».

Κλασσικό

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.