Ο Αχιλλέας ήταν μωβ, φυγόστρατος και παρενδυτικός

 

του Άκη Γαβριηλίδη

 

Ο μεγάλος Γάλλος αρχαιοελληνιστής Πωλ Βεν έγραψε προ ετών ένα βιβλιαράκι στο οποίο διερωτάται αν «οι Έλληνες πίστευαν στους μύθους τους». Όπως γίνεται φανερό και από τον παρατατικό, ο Βεν, όπως και όλοι οι δυτικοευρωπαίοι, όταν γράφει «Έλληνες» εννοεί φυσικά «αρχαίοι Έλληνες».

Αν πίστευαν οι αρχαίοι στους μύθους τους δεν το ξέρω, αλλά το σίγουρο είναι ότι οι νέοι Έλληνες πιστεύουν στους μύθους των αρχαίων. Με την πιο κυριολεκτική έννοια του όρου: τους θεωρούν ως γεγονότα που συνέβησαν πραγματικά. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στις αντιδράσεις που προέκυψαν από Έλληνες πατριώτες μόλις έγινε γνωστό ότι, σε τηλεοπτική σειρά που γυρίζεται στη Νότια Αφρική με θέμα τον Τρωικό πόλεμο, τους ρόλους του Αχιλλέα, του Πατρόκλου και του Δία τους υποδύονται αφρικανικής καταγωγής ηθοποιοί.

Για παράδειγμα: γνωστό κίτρινο έντυπο ευρείας κυκλοφορίας, σε σχετικό του άρθρο, κατηγορεί τους παραγωγούς της σειράς ότι «άλλαξαν τους ιστορικούς ήρωες με το ‘έτσι θέλω’». Παρακάτω, μας πληροφορεί επίσης ότι:

– «η σειρά αναφέρεται στην περίοδο της Τροίας και της ιστορίας της».

– Χρήστες κοινωνικών μέσων διαμαρτύρονται «στεκούμενοι [sic] στο αυστηρά ιστορικό κομμάτι των χαρακτήρων, το οποίο και το BBC και το Netflix, παραποιούν εν γνώσει τους». Οι χρήστες αυτοί θεωρούν τη σειρά «πρόκληση που έχει ρατσιστικά κίνητρα με σκοπό την διαστρέβλωση της ιστορίας».

Δεν είχα ποτέ σε ιδιαίτερη εκτίμηση τη νοημοσύνη του μέσου εθνικιστή. Από ανθρώπους όμως με στοιχειώδη ικανότητα διάκρισης του πραγματικού από το φαντασιακό, θα ανέμενα να μπορούν να αντιληφθούν ότι η έκφραση «αυστηρά ιστορικό κομμάτι των χαρακτήρων» δεν είναι δυνατό να διατυπώνεται σε σχέση με τον Αχιλλέα, τον Πάτροκλο και, ιδίως, τον Δία!!

Το ότι οι Ελληναράδες θεωρούν τον μυθοπλαστικών φιλοδοξιών μαύρο Δία «διαστρέβλωση» εξίσου προκλητική με την επιστημονικών αξιώσεων θεωρία περί Μαύρης Αθηνάς, δείχνει ότι ο δωδεκαθεϊσμός είναι πιο βαθιά ριζωμένη θρησκεία στην Ελλάδα απ’ ό,τι η ορθοδοξία. Μπορούμε εδώ να θυμηθούμε ότι, τη δεκαετία του 70, ο Γιάννης Νεγρεπόντης και ο Μάνος Λοΐζος είχαν μιλήσει σε ένα τραγούδι τους για Μαύρο Χριστό χωρίς κανείς να σκανδαλιστεί αναλόγως (εκτός βέβαια από τη λογοκρισία της χούντας).

Αυτό προφανώς οφείλεται στο ότι το σχολείο, και γενικώς όλοι οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του ελληνικού κράτους, βομβαρδίζουν τους πολίτες του από μικρή ήδη ηλικία με μια στερεοτυπική φρονηματιστική αφήγηση για την αρχαιότητα, κατά την οποία οι «Έλληνες» ήταν γενναίοι, σοφοί, άξιοι καλλιτέχνες, με μια λέξη τέλειοι σε όλα. Στο αφήγημα αυτό εντάσσονται με τον ίδιο περίπου τρόπο τόσο μυθολογικά όσο και ιστορικά περιστατικά, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι να μην μπορούν ή να μην ενδιαφέρονται καν να διακρίνουν τα μεν από τα δε.

 

Ωστόσο, θα μπορούσαμε εδώ να κάνουμε τη χάρη στους ελληναράδες και να θεωρήσουμε τυπικά θεμιτή την ένστασή τους αναδιατυπώνοντάς την σε μια πιο πολιτισμένη εκδοχή: ότι, ακόμη και αν ο Αχιλλέας είναι μυθοπλαστικός ήρωας, δεν είναι θεμιτό να απομακρύνεται κανείς από τα στοιχεία που βρίσκουμε στην αρχική περιγραφή του μύθου, δηλ. την Ιλιάδα του Ομήρου. Και εκεί λέει με σαφήνεια ότι ο Αχιλλέας είχε «ξανθή κόμη».

Με αυτή τη διατύπωση, όμως, γίνεται σαφές ότι δεν νοείται καμία «διαστρέβλωση» ενός πράγματος που είναι ήδη «στρεβλό» (δηλ. μυθοπλαστικό). Ό,τι δικαίωμα έχει ο Όμηρος να φανταστεί τον Αχιλλέα λευκό, το ίδιο δικαίωμα έχει και οποιοσδήποτε άλλος καλλιτέχνης να τον φανταστεί μαύρο.

Δεν είναι όμως αυτό το μόνο ζήτημα εδώ.

Πράγματι, υπάρχει και ένα άλλο ερώτημα:

φαντάζονταν πράγματι οι αρχαίοι Έλληνες τον Αχιλλέα (τον Πάτροκλο, τον Δία) λευκούς, και με ποια έννοια; Απέδιδαν άραγε στη λευκότητα, την μαυρότητα, την κοκκινότητα, το ίδιο νόημα με αυτό που αποδίδουμε εμείς σήμερα στα αντίστοιχα χρώματα;

Σε ανύποπτο χρόνο, και με τελείως άλλη αφορμή, το ζήτημα αυτό έχει τεθεί ρητά, και η απάντηση που δόθηκε φαίνεται πως είναι αρνητική.

Μεταξύ άλλων, υπάρχει σχετικά ένα άρθρο τού σημαντικού ελληνιστή και πανεπιστημιακού Στυλιανού Αλεξίου με τον εύγλωττο τίτλο «Ο ομηρικός ‘οίνοψ πόντος’: τα χρώματα στους αρχαίους». Το άρθρο ξεκινά από την εκ πρώτης όψεως αινιγματική διατύπωση που παρατίθεται στον τίτλο (και που κατά λέξη σημαίνει «η θάλασσα στο χρώμα του κρασιού») και στη συνέχεια αναλύει σύντομα πώς αντιλαμβάνονταν και πώς περιέγραφαν οι αρχαίοι τα χρώματα. Το συμπέρασμα του αρθρογράφου είναι ότι

η ανάπτυξη μιας πλήρους ορολογίας για τη δήλωση όλης της κλίμακας των χρωμάτων χαρακτηρίζει την εποχή μας και αντιστοιχεί στην πρωτοφανή ανάπτυξη της μόδας και της βιομηχανίας των υφασμάτων, καθώς και στο νεώτερο αναλυτικό και επιστημονικό πνεύμα. Οι  παλαιότερες εποχές αγνοούσαν την ακριβή αυτή ορολογία και τις λεπτές διακρίσεις ανάμεσα στα χρώματα [υπογράμμιση δική μου]. Έτσι στα νέα ελληνικά το επίθετο γαλανός σημαίνει «γαλάζιος», αλλά στην Κρήτη η ίδια λέξη σημαίνει «άσπρος, ωχρός». Ανάλογη είναι η περίπτωση του επιθέτου μαύρος: δεν κυριολεκτούμε όταν λέμε μαύρο κρασί, μαύρο ψωμί, μαύρα σταφύλια, μαύρισα από τον ήλιο κτλ. Έτσι και στη γλώσσα του Ομήρου το επίθετο οίνοψ δηλώνει περισσότερες της  μιας συγγενικές αποχρώσεις: η μακρινή θάλασσα έχει το χρώμα του κόκκινου κρασιού, είναι «κοκκινωπή» (δηλαδή «μωβ»), ενώ σε άλλα ομηρικά χωρία οίνοπε, «κοκκινωπά» (δηλαδή «καστανά), είναι τα βόδια.

Σε άλλο δε σημείο προσθέτει:

Οι Νεοέλληνες μεταφραστές του Ομήρου (Πολυλάς, Εφταλιώτης, Σιδέρης, Κοντομίχης) αποδίδοντας τον οίνοπα πόντον ως μαύρο πέλαο, μαύρα πέλαγα, μελανά πελάγη, πόντο σκοτεινό, δεν απέδιδαν ούτε τη σωστή έννοια ούτε αυτό που αισθανόταν οι ποιητής. Πράγματι, το να λέγεται το «μαύρο και το σκοτεινό» ως κύρια και σχεδόν μόνιμη ιδιότητα της θάλασσας στο Αιγαίο (ακόμη και στις πάρα πολλές περιπτώσεις όπου σαφώς στην ομηρική διήγηση πρόκειται για μέρα) φαίνεται εντελώς αντίθετο προς την πραγματικότητα! Άσπρη θάλασσα, δηλαδή «φωτεινή» ονόμασαν την ίδια αυτή θάλασσα οι Νεοέλληνες [επίσης και οι Τούρκοι, προσθέτω εγώ –Α.Γ.]. Ορισμένοι «θετικοί» επιστήμονες κατέφυγαν στην παθολογική «αχρωματοψία» του ποιητή ή στη θεωρία της εξελίξεως του Darwin: οι αρχαίοι έβλεπαν τη θάλασσα μαύρη, γιατί τα μάτια τους ήταν ακόμη ατελή!

 

Αν αυτό ισχύει ήδη για το πώς έβλεπαν και πώς ονομάτιζαν οι αρχαίοι τα χρώματα γενικά, κατά μείζονα λόγο ισχύει για την κοινωνική αξία την οποία απέδιδαν στα χρώματα της ανθρώπινης επιδερμίδας. Όχι, λοιπόν, οι αρχαίοι μπορεί να μην ξέρουμε με βεβαιότητα αν και πόσο πίστευαν τη δική τους μυθολογία, αλλά ξέρουμε με βεβαιότητα ότι δεν πίστευαν, ούτε καν γνώριζαν, τη σύγχρονη μυθολογία του ευρωπαϊκού ρατσισμού και της αποικιοκρατίας περί ιεραρχίας των φυλών. Και ότι καθόλου δεν θα σκανδαλίζονταν, ούτε θα προσβάλλονταν, από το ενδεχόμενο να έβλεπαν τους θεούς και τους ήρωές τους μελαμψούς. Άλλωστε αυτό δεν είναι απλώς ενδεχόμενο: οι ίδιοι συχνά τους απεικόνιζαν μελαμψούς, όπως δείχνει ο παρακάτω αμφορέας.

AN00034520_001_l

Ο Αχιλλέας σκοτώνει την Πενθεσίλεια. Αμφορέας, Αθήνα (περί το 540-530 π.Χ.). © The British Museum

Ούτε άλλωστε κατανοούσαν με τον ίδιο τρόπο –των τρόπο των νεωτερικών εθνικών κρατών- τις αξίες της αρρενωπότητας και της γενναιοφροσύνης. Αλλιώς, θα είχαν ενοχληθεί οι ίδιοι από το μυθολογικό περιστατικό της φυγάδευσης του Αχιλλέα στη Σκύρο, όπου κρύφτηκε ντυμένος κορίτσι για να αποφύγει τη συμμετοχή του στην εκστρατεία κατά των Τρώων.

Προτείνω λοιπόν ένα νέο πεδίο δόξης λαμπρόν για τους επαγγελματίες σκανδαλισμένους Έλληνες εθνικιστές: να διακόψουν τη συνδρομή τους στον Όμηρο που παρουσιάζει προκλητικά τον Αχιλλέα ως ρίψασπι και ως αδερφή.

Poussin_-_1656_-_Achilles_on_Skyros

Nικολά Πουσσέν (1656): Ο Αχιλλέας στη Σκύρο, Virginia Museum of Fine Arts

2 comments
  1. odd said:

    Εύστοχο και ξεκαρδιστικό.
    Βέβαια , οι Ελληναράδες θα συνεχίσουν να ταυτίζουν την Μυθολογία με την Ιστορία , γιατί άν η τελευταία όντως διαφέρει με τη Μυθολογία , τότε , τόσο το χειρότερο για την Ιστορία .

  2. Damon said:

    Καλά και σοφά όλα. Όμως το επεισόδιο του Αχιλλέα στη Σκύρο δεν παραδίδεται στον Όμηρο, αλλά στην Αχιλληίδα του Στάτιου και στο αγνώστου ποιητή Επιθαλάμιο Αχιλλέως και Δηιδαμείας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Αρέσει σε %d bloggers: