Βαδίζοντας μέσα από τοίχους. Πολεοδομία και πόλεμος στην Παλαιστίνη

 

του Εγιάλ Βάιτσμαν[1]

 

O ελιγμός που πραγματοποίησαν μονάδες του ισραηλινού στρατού κατά τη διάρκεια της επίθεσης εναντίον της Ναμπλούς τον Απρίλιο του 2002 περιγράφηκε από τον διοικητή του, τον ταξίαρχο Αβίβ Κοτσάβι, με τον όρο «αντίστροφη γεωμετρία», τον οποίο εξήγησε ως αναδιοργάνωση του αστεακού συντακτικού μέσω μιας σειράς μικρο-τακτικών δράσεων. Κατά τη διάρκεια της επίθεσης, στρατιώτες κινούνταν στο εσωτερικό της πόλης μέσα από «υπέργειες σήραγγες» μήκους εκατό μέτρων σκαμμένες μέσα από έναν πυκνό και συνεχή αστεακό ιστό. Μολονότι αρκετές χιλιάδες στρατιώτες και εκατοντάδες Παλαιστίνιοι αντάρτες ελίσσονταν ταυτόχρονα μέσα στην πόλη, βρίσκονταν κορεσμένοι μέσα στον ιστό της σε βαθμό που οι περισσότεροι θα ήταν ανά πάσα στιγμή αόρατοι για μία οπτική από αέρος. Επιπλέον, συχνά οι στρατιώτες δεν χρησιμοποιούσαν τις λεωφόρους, τις οδούς, τα σοκάκια ή τις αυλές που συνιστούν το συντακτικό της πόλης, καθώς και τις εξωτερικές πόρτες, τα εσωτερικά κλιμακοστάσια και τα παράθυρα που συνιστούν την τάξη των κτιρίων, αλλά κινούνταν οριζόντια μέσα από μεσοτοιχίες και κάθετα μέσα από τρύπες που προκαλούσαν με εκρήξεις σε ταβάνια και πατώματα. Αυτή η μορφή κίνησης είναι τμήμα μιας τακτικής, για την οποία ο στρατός μιλάει μέσω μεταφορών που δανείζεται από το λεξιλόγιο που περιγράφει το σχηματισμό ομάδων στο ζωικό βασίλειο, όπως «επίθεση κατά σμήνη» και «προσβολή». Περνώντας μέσα από εσωτερικά νοικοκυριών, ο ελιγμός αυτός κάνει το μέσα έξω και τους ιδιωτικούς χώρους οδικές αρτηρίες. Έγιναν συγκρούσεις μέσα σε μισογκρεμισμένα λίβινγκ ρουμ, υπνοδωμάτια και διαδρόμους κακοχτισμένων προσφυγικών κατοικιών, όπου μπορεί να έπαιζε ακόμα η τηλεόραση ή να έκαιγε μια κατσαρόλα στο μάτι της κουζίνας. Αντί να υπόκειται στην εξουσία των συμβατικών χωρικών ορίων, η κίνηση έγινε συστατική του χώρου, και ο χώρος συγκροτήθηκε ως ένα συμβάν. Δεν ήταν η τάξη του χώρου που διείπε τα σχήματα της κίνησης, αλλά η κίνηση που παρήγαγε και ασκούσε το χώρο γύρω της. Η τρισδιάστατη κίνηση μέσα από τοίχους, ταβάνια και πατώματα διαμέσου του αστεακού όγκου επανερμήνευε, βραχυκύκλωνε και ανασυνέθετε τόσο το αρχιτεκτονικό όσο και το αστεακό συντακτικό. Η τακτική τού να «βαδίζεις μέσα από τοίχους» αντιλαμβάνεται την πόλη όχι απλώς ως τον τόπο, αλλά ως το ίδιο το μέσο του πολέμου –ένα εύκαμπτο, σχεδόν υγρό υλικό που είναι πάντοτε ενδεχομενικό και σε ροή.

 

Σύμφωνα με τον γεωγράφο Στήβεν Γκρέαμ, από το τέλος του ψυχρού πολέμου συγκροτήθηκε ένα απέραντο διεθνές «διανοητικό πεδίο» το οποίο ο ίδιος χαρακτήρισε ως «σκιώδη κόσμο στρατιωτικών ινστιτούτων αστεακής έρευνας και κέντρων κατάρτισης», με αποστολή να ξανασκεφτεί τις στρατιωτικές επιχειρήσεις σε αστεακό έδαφος. Αυτό αποτελεί απάντηση στο γεγονός ότι οι εξεγέρσεις μεταφέρθηκαν στις πόλεις. Το επεκτεινόμενο δίκτυο αυτών των «σκιωδών κόσμων» περιλαμβάνει επίσης μηχανισμούς για την ανταλλαγή γνώσης μεταξύ διαφόρων στρατών –όπως διασκέψεις, εργαστήρια και κοινές ασκήσεις. Στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν τη ζωή στις πόλεις, οι στρατιώτες παρακολουθούν μαθήματα αιχμής για θέματα όπως αστεακές υποδομές, ανάλυση σύνθετων συστημάτων, δομική σταθερότητα, τεχνικές οικοδόμησης, και επίσης προσφεύγουν σε μία ποικιλία θεωριών και μεθοδολογιών που έχουν αναπτυχθεί στο πλαίσιο της μη στρατιωτικής ακαδημαϊκής έρευνας. Έτσι, αναδύεται μία νέα αμοιβαία σχέση ανάμεσα σε τρεις συνιστώσες που σχηματίζουν τρίγωνο: τις ένοπλες συγκρούσεις, το δομημένο περιβάλλον και τη θεωρητική γλώσσα που έχει αναπτυχθεί για να τα εννοιολογήσει.

Ακολουθώντας τις παγκόσμιες τάσεις, κατά την τελευταία δεκαετία ο IDF [ισραηλινός στρατός] ίδρυσε αρκετά ινστιτούτα και δεξαμενές σκέψης σε διάφορα επίπεδα της ιεραρχίας του και τους ζήτησε να επαν-εννοιολογήσουν στρατηγικές, τακτικές και οργανωτικές απαντήσεις, εναλλακτικές προς τη βάναυση αστυνόμευση που έγινε γνωστή ως «βρώμικοι πόλεμοι» ή «πόλεμοι χαμηλής έντασης». Στις επόμενες σελίδες παρατίθενται εν εκτάσει όσα μας είπαν δύο από τις κεντρικές φυσιογνωμίες αυτών των ιδρυμάτων, ο ταξίαρχος εν αποστρατεία Σίμον Ναβέχ, διευθυντής τού ΟΤRΙ (Ινστιτούτο Έρευνας στην Επιχειρησιακή Θεωρία), και ο Αβίβ Κοτσάβι, αξιωματικός εν ενεργεία.

 

Αντίστροφη αστεακή γεωμετρία

 

Την τακτική τού «βαδίσματος μέσα από τοίχους» ο στρατός την ανέπτυξε όχι για να ανταποκριθεί σε θεωρητικούς προβληματισμούς, αλλά για να μπορέσει να διεισδύσει σε προηγουμένως «αδιαπέραστα» προσφυγικά στρατόπεδα. Ο Αβίβ Κοτσάβι, διοικητής τότε της παραστρατιωτικής ταξιαρχίας, εξήγησε την αρχή που κατηύθυνε την επίθεση κατά του στρατοπέδου της Μπατάλα και της γειτονικής Κάσμπα (παλιάς πόλης) της Ναμπλούς:

 

Αυτός ο χώρος που κοιτάς, αυτό το δωμάτιο που κοιτάς, είναι μόνο η ερμηνεία που τους δίνεις. Τώρα, μπορείς να επεκτείνεις τα όρια της ερμηνείας σου, όχι όμως κατά τρόπο απεριόριστο· στο κάτω κάτω, υπακούει στους περιορισμούς της φυσικής, αφού περιέχει κτίρια και σοκάκια. Το ερώτημα είναι: πώς ερμηνεύεις το σοκάκι; Ως έναν χώρο απ’ όπου περνάς, όπως κάνει κάθε αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, ή ως ένα χώρο απ’ όπου απαγορεύεται να περάσεις; Αυτό εξαρτάται μόνο από την ερμηνεία. Εμείς ερμηνεύσαμε το σοκάκι ως ένα χώρο απ’ όπου απαγορεύεται να περάσεις, και την πόρτα ως ένα χώρο που απαγορεύεται να διαβείς, και το παράθυρο ως ένα χώρο απ’ όπου απαγορεύεται να κοιτάξεις, επειδή στο σοκάκι παραμονεύει ένα όπλο, και πίσω απ’ την πόρτα μάς περιμένει μια ναρκοπαγίδα. Κι αυτό γιατί ο εχθρός ερμηνεύει το χώρο με παραδοσιακό, κλασικό τρόπο, και εγώ δεν θέλω να υπακούσω στη δική του ερμηνεία και να πέσω στις παγίδες του. Όχι μόνο δεν θέλω να πέσω στις παγίδες του, αλλά θέλω και να τον αιφνιδιάσω! Αυτή είναι η ουσία του πολέμου. Πρέπει να νικήσω. Πρέπει να ξεπροβάλλω από έναν απρόσμενο τόπο. Και αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε.

Γι’ αυτό επιλέξαμε τη μεθοδολογία τού βαδίσματος μέσα από τοίχους. Σαν ένα σκουλήκι που ανοίγει το δρόμο του τρώγοντας, ξεπηδούσαμε σε ένα σημείο και μετά εξαφανιζόμασταν. Έτσι, κινούμασταν αιφνιδιαστικά από το εσωτερικό σπιτιών προς το εξωτερικό τους και σε μέρη όπου δεν μας περίμεναν, φτάνοντας από πίσω και πλήττοντας τον εχθρό που μας περίμενε πίσω από μια γωνιά. Είπα στους φαντάρους μου, «Φίλοι μου! Δεν είναι ζήτημα επιλογής! Δεν μπορείτε να κινηθείτε αλλιώς! Αν μέχρι τώρα περνούσατε μέσα από δρόμους και πεζοδρόμια, ξεχάστε το! Τώρα θα περάσουμε μέσα από τοίχους.

 

Αν η διάβαση τοίχων προβλήθηκε από το στράτευμα ως η «ανθρωπιστική» του απάντηση προς την αχαλίνωτη καταστροφή του παραδοσιακού αστεακού πολέμου, και ως μία «κομψή» εναλλακτική λύση προς μια ισοπέδωση τύπου Τζενίν, αυτό οφείλεται στο ότι οι ζημιές που προκαλεί συχνά κρύβονται μέσα στα εσωτερικά των σπιτιών. Η απρόσμενη διείσδυση του πολέμου στον οικιακό χώρο βιώθηκε από τους αμάχους στην Παλαιστίνη, όπως και στο Ιράκ, ως η βαθύτερη μορφή τραύματος και ταπείνωσης. Εφόσον οι Παλαιστίνιοι αντάρτες ελίσσονταν οι ίδιοι μέσα από τοίχους και προσχεδιασμένα ανοίγματα, το μεγαλύτερο μέρος των συγκρούσεων έλαβε χώρα σε ιδιωτικές κατοικίες. Μερικά κτίρια έγιναν σαν τούρτες με στρώσεις, έχοντας Ισραηλινούς στρατιώτες τόσο πάνω όσο και κάτω από έναν όροφο όπου είχαν παγιδευτεί Παλαιστίνιοι.

Η διεξαγωγή πολέμου στις πόλεις όλο και περισσότερο εξαρτάται από τεχνολογίες που αναπτύχθηκαν με σκοπό την «απο-τοίχιση του τοίχου», για να δανειστούμε έναν όρο από τον Γκόρντον Μάττα-Κλαρκ. Ως συμπλήρωμα προς στρατιωτικές τακτικές που συνοδεύονται από υλική καταστροφή και διάβαση τοίχων, έχουν επινοηθεί νέες μέθοδοι για να επιτρέψουν στους στρατιώτες όχι μόνο να βλέπουν, αλλά επίσης να πυροβολούν και να σκοτώνουν πίσω από στερεούς τοίχους. Η ισραηλινή εταιρία Camero ανέπτυξε μία φορητή συσκευή χειρός η οποία συνδυάζει θερμική απεικόνιση με ένα υπερ-ευρυζωνικό ραντάρ, και η οποία, περίπου όπως ένα σύστημα υπερήχων μαιευτηρίου, έχει την ικανότητα να παράγει τρισδιάστατες αποδόσεις έμβιων όντων που κρύβονται πίσω από φράγματα. Τουφέκια που χρησιμοποιούν τα κλασικά βλήματα 5,56 χιλιοστών του ΝΑΤΟ συμπληρώνονται με άλλα που χρησιμοποιούν 7,62, τα οποία μπορούν να διαπεράσουν τούβλα, ξύλο και πλίνθους χωρίς μεγάλο κίνδυνο εξοστρακισμού της σφαίρας. Εργαλεία «κυριολεκτικής διαφάνειας» είναι οι κύριες συνιστώσες κατά την επιδίωξη να παραχθεί ένας κόσμος μιλιταριστικής φαντασίας απεριόριστης ρευστότητας, σαν ιστορία φαντασμάτων ή σαν ηλεκτρονικό παιχνίδι, στον οποίο ο χώρος της πόλης γίνεται πλωτός όσο και ένας ωκεανός. Πασχίζοντας να δει τι κρύβεται πίσω από τοίχους και να κινηθεί ή να πυροβολήσει μέσα απ’ αυτούς, το στράτευμα μοιάζει να έχει ανυψώσει τις σύγχρονες τεχνολογίες –χρησιμοποιώντας τη δικαιολογία (σχεδόν) σύγχρονων θεωριών- στο επίπεδο της μεταφυσικής, προσπαθώντας να κινηθεί πέρα από το εδώ και το τώρα της φυσικής πραγματικότητας, συντρίβοντας το χρόνο και το χώρο.

 

Ακαδημία οδομαχιών

 

Ο Σίμον Ναβέχ ήταν συνδιευθυντής τού ΟΤRΙ μέχρι το Μάιο του 2006. Σε συνέντευξη που μου παραχώρησε, εξήγησε τους σκοπούς του ινστιτούτου: «Η Τζενίν ήταν μία ολοκληρωτική αποτυχία τού ΙDF· η ζημιά που προξένησε η καταστροφή αυτή στον ΙDF ήταν μεγαλύτερη απ’ αυτή που προξένησε στους Παλαιστινίους [sic], οι επικεφαλής της ήταν τελείως άπειροι αξιωματικοί που απλώς πανικοβλήθηκαν και έπαψαν να σκέφτονται». Κατ’ αυτόν, ο ΙDF θα πρέπει να αναπτύξει περισσότερο το είδος προσέγγισης που ακολουθήθηκε στη Ναμπλούς και τη Μπατάτα. Θεωρεί ότι δουλειά του είναι να «κάνει τη δράση τού ΙDF πιο αποτελεσματική, ευφυή … και άρα πιο ανθρώπινη». Ως με τις θεωρητικές αναφορές του ινστιτούτου, μου είπε τα εξής: «Διαβάζουμε Κρίστοφερ Αλεξάντερ (…) το φαντάζεσαι; Διαβάζουμε Τζον Φόρεστερ, Γκρέγκορυ Μπέιτσον, Κλίφφορντ Γκήρτς. Όχι μόνο εγώ, αλλά οι στρατιώτες μας, οι στρατηγοί μας προβληματίζονται πάνω σε αυτή την ύλη. Ιδρύσαμε μια σχολή και αναπτύξαμε ένα πρόγραμμα σπουδών που βγάζει ‘αρχιτέκτονες επιχειρήσεων’».

Σε μία παράδοση που παρακολούθησα, ο Ναβέχ παρουσίασε ένα διάγραμμα που έμοιαζε με «τετράγωνο αντίθεσης» και αναπαριστούσε ένα σύνολο λογικών σχέσεων μεταξύ προτάσεων συναφών με επιχειρήσεις πολέμου και ανταρτοπολέμου. Ενδείξεις του τύπου «Διαφορά και επανάληψη – Η διαλεκτική δόμησης και δομής», «Οντότητες άμορφων αντιπάλων», «Κλασματικοί ελιγμοί: επιδρομές κατόπιν πλήγματος», «Ταχύτητα έναντι ρυθμών», «Η ουαχαβιτική πολεμική μηχανή», «Μετα-μοντέρνοι αναρχικοί», «Νομαδικοί τρομοκράτες» και ούτω καθεξής, ακολουθούσαν το λεξιλόγιο των Γάλλων φιλοσόφων Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουατταρί.

Ρώτησα τον Ναβέχ: «Γιατί Ντελέζ και Γκουατταρί;». Μου είπε: «αρκετές από τις έννοιες των Χιλίων Υψιπέδων μάς φάνηκαν πολύ χρήσιμες (…) γιατί μας επέτρεπαν να εξηγήσουμε σύγχρονες καταστάσεις με τρόπο που αλλιώς δεν θα μπορούσαμε. Προβληματοποίησαν τα ίδια τα υποδείγματά μας. Η σημαντικότερη ήταν η διάκριση που κάνουν ανάμεσα σε ‘λείο’ και ‘πτυχωμένο’ χώρο, οι οποίοι αντιστοιχούν στις οργανωτικές αρχές της ‘πολεμικής μηχανής’ και του ‘κρατικού μηχανισμού’. Στο ΙDF λέμε πλέον συχνά την έκφραση ‘λείανση χώρων’ όταν θέλουμε να πούμε ότι θα επιχειρήσουμε μέσα σε ένα χώρο σαν να μην είχε σύνορα. Προσπαθούμε να παραγάγουμε τον χώρο των επιχειρήσεων έτσι ώστε τα σύνορα να μη μας περιορίζουν. Οι παλαιστινιακές περιοχές πράγματι θα μπορούσαν να νοηθούν ως ‘πτυχωμένες’, υπό την έννοια ότι εγκλείονται από φράχτες, τοίχους, χαντάκια, οδοφράγματα κ.λπ. Εμείς θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τον πτυχωμένο χώρο της παραδοσιακής, πεπαλαιωμένης στρατιωτικής πρακτικής με στιλπνότητα».

 

O Nαβέχ πρόσφατα μετέφρασε στα εβραϊκά ορισμένα κεφάλαια από το Αρχιτεκτονική και αποσύνδεση του Μπερνάρ Τσουμί. Εκτός από τις παραπάνω θεωρητικές θέσεις, παραπέμπει σε κλασικούς της πολεοδομικής θεωρίας όπως οι καταστασιακές πρακτικές της dérive (περιπλάνησης) και του détournement (μεταστροφής/ οικειοποίησης). Οι ιδέες αυτές διατυπώθηκαν ως τμήμα μιας γενικής προσέγγισης που προοριζόταν να αμφισβητήσει την δομημένη ιεραρχία της καπιταλιστικής πόλης. Στόχευαν να εξαλείψουν διακρίσεις μεταξύ ιδιωτικού και δημοσίου, εσωτερικού και εξωτερικού, χρήσης και λειτουργίας, να αντικαταστήσουν τον ιδιωτικό χώρο με μία δημόσια επιφάνεια «χωρίς σύνορα». Επίσης, έκανε αναφορές και στο έργο του Ζορζ Μπατάιγ, που και αυτός μίλησε για μια επιθυμία επίθεσης στην αρχιτεκτονική με σκοπό να αποδιαρθρώσουμε τον άτεγκτο ορθολογισμό της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων, να ξεφύγουμε από τον «αρχιτεκτονικό ζουρλομανδύα» και να απελευθερώσουμε καταπιεσμένες ανθρώπινες επιθυμίες.

Αυτές οι ιδέες και τακτικές αντανακλούσαν μία γενική έλλειψη εμπιστοσύνης στην ικανότητα των κρατικών δομών να προστατεύσουν και να προαγάγουν τη δημοκρατία. Οι μη κρατικές μικρο-πολιτικές της εποχής εκείνης συνιστούσαν μια προσπάθεια να συγκροτηθεί ένας νοητικός και διαθετικός ανταρτοπόλεμος στα εσώτερα επίπεδα του σώματος, της σεξουαλικότητας και της διυποκειμενικότητας, ένα άτομο στο οποίο το προσωπικό γινόταν ανατρεπτικά πολιτικό. Ως τέτοιες, οι θεωρητικές αυτές θέσεις προσέφεραν μία στρατηγική απόσυρσης από τον επίσημο κρατικό μηχανισμό προς τον ιδιωτικό χώρο. Ενώ οι τακτικές αυτές είχαν επινοηθεί για να υπερβούν την καθιερωμένη «αστική οργάνωση» της πόλης, με το αρχιτεκτονικό στοιχείο του τοίχου –οικιακού, αστεακού ή γεωπολιτικού- να προβάλλεται ως ενσάρκωση της κοινωνικής και πολιτικής καταστολής, στα χέρια του ισραηλινού στρατού, τακτικές εμπνευσμένες από αυτούς τους στοχαστές προβλήθηκαν ως η βάση για μια επίθεση σε μία «εχθρική» πόλη. Η εκπαίδευση στις ανθρωπιστικές επιστήμες –που συχνά πιστεύεται ότι είναι το ισχυρότερο όπλο κατά του ιμπεριαλισμού- εδώ έγινε αντικείμενο οικειοποίησης εκ μέρους της ίδιας της αποικιακής δύναμης.

Όλα αυτά δεν τα αναφέρουμε εδώ με σκοπό να επιρρίψουμε ευθύνες στη θεωρία αυτή, τους παραγωγούς της ή την καθαρότητα των προθέσεών τους ή προωθήσουμε μία αντι-θεωρητική προσέγγιση· αλλά σε μια προσπάθεια να αναδείξουμε ότι, με την αύξουσα ενσωμάτωση μεταξύ των διάφορων πτυχών της κοινωνίας, «η αντίφαση και η κριτική» θα μπορούσε εξίσου, όπως υπαινίχθηκε ο Χέρμπερτ Μαρκούζε, να υπαχθεί στην ηγεμονία της εξουσίας και να γίνει λειτουργικό εργαλείο της ­–εν προκειμένω, η μετα-δομιστική ή και η μετα-αποικιακή θεωρία να αξιοποιηθεί από το αποικιακό κράτος.

bva97d5ccaa9lhb

[1] Το κείμενο που ακολουθεί αποδίδει στα ελληνικά τις τρεις πρώτες (από τις έξι συνολικά) ενότητες του άρθρου τού Ισραηλινού αρχιτέκτονα και θεωρητικού Eyal Weizman Walking Through Walls. Πιθανόν να ακολουθήσει και η δημοσίευση του δεύτερου μέρους.

4 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: