Ραιδεστός: μία εθνικώς συμφέρουσα αρχαιοκαπηλία

του Άκη Γαβριηλίδη

 

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης εγκαινιάστηκε πρόσφατα έκθεση με τίτλο «Ραιδεστός-Θεσσαλονίκη. Αρχαιότητες σ’ ένα ταξίδι προσφυγιάς». Περιλαμβάνει 37 εκθέματα από την Ανατολική Θράκη, τα οποία έφεραν μαζί τους κατά την «ανταλλαγή πληθυσμών» του 1922 οι Ρωμιοί πρόσφυγες, και ειδικότερα ο τότε «Θρακικός Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος εν Ραιδεστώ».

Πώς όμως –και γιατί- είχαν περιέλθει τα (νυν) εκθέματα στην κατοχή του Συλλόγου;

Σύμφωνα με την ημιεπίσημη εκδοχή που διαβάζουμε στο ρεπορτάζ του ΑΠΕ,

 Με πρωτοβουλία του επιθεωρητή εκπαίδευσης Βασίλειου Νικολαΐδη, ο σύλλογος -με στόχο την καλλιέργεια της παιδείας και της εθνικής συνείδησης και συνέχειας- συγκρότησε (αγοράζοντας ή μέσω δωρεών από χωρικούς ή άλλους κατόχους των αρχαίων αντικειμένων) μια ιδιαίτερα αξιόλογη αρχαιολογική συλλογή από νομίσματα, περίπου 70 λίθινα μνημεία, ευαγγέλια και απολιθώματα.

 

Με άλλα λόγια, τα εκθέματα αυτά είναι προϊόντα αρχαιοκαπηλίας και έχουν απομακρυνθεί από το σημείο όπου είχαν δημιουργηθεί και βρίσκονταν επί αιώνες.

Αν δεν κάνω λάθος, αυτά τα δύο στοιχεία αποτελούν και τη βάση με την οποία αιτιολογείται η διαρκής, και συναισθηματικά φορτισμένη, απαίτηση προς το Βρετανικό Μουσείο να επιστρέψει τα Ελγίνεια μάρμαρα. Τα οποία ως γνωστόν απομάκρυνε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ο φερώνυμος λόρδος με στόχο την καλλιέργεια της παιδείας και της συνείδησης και συνέχειας –αλλά και την προστασία τους από καταστροφές.

Φυσικά για τα τελευταία υπάρχει και το επιχείρημα ότι «έχουν αποσπαστεί από ευρύτερο σύνολο». Αλλά και για τα ευρήματα της Ραιδεστού/ Τεκιρντάγ, αναφέρεται ρητά ότι περιλαμβάνουν «αρχιτεκτονικά μέλη».

 

tekirdagda deprem

 

Πώς αιτιολογείται η διαφορετική αντιμετώπιση όμοιων καταστάσεων, για την οποία είχα γράψει και στο παρελθόν, και η παντελής απουσία οποιασδήποτε σκέψης για επιστροφή των «Νικολαϊδείων» στην πατρίδα τους;

Μήπως αυτό που θεμελιώνει τόσο τη μία, όσο και την άλλη στάση δεν είναι το στοιχείο της χωρικής ή έστω της αρχιτεκτονικής προέλευσης των μνημείων, αλλά κάποια «εθνική προτίμηση», μια αίσθηση «πολιτιστικής ιδιοκτησίας» τους από κάποια εθνοτική ομάδα η οποία αυτοχρίζεται ως «κληρονόμος» όσων τα δημιούργησαν, και αυτή η κληρονομικότητα υπερισχύει της εδαφικότητας;

Ας δούμε πώς προσπαθεί να αναμετρηθεί με το ερώτημα αυτό μία από τις οργανώτριες:

 

Απέχει ιδιαίτερα από τη λογική των επιστημόνων που επιμεληθήκαμε την έκθεση, η όποια αναφορά σε εθνικιστικές διεκδικήσεις. Εργαστήκαμε εστιάζοντας αποκλειστικά στην κοινή μοίρα των ανθρώπων και των μνημείων.

 

Η αποποίηση αυτή είναι φιλότιμη, αλλά ανεπαρκής: καλύπτει όχι τον εθνικισμό γενικά, αλλά μόνο μια ειδική μορφή του, τον αλυτρωτισμό (όπως δείχνει η χρήση του ουσιαστικού «διεκδικήσεις»)· μία μορφή η οποία εδώ και καιρό έχει εγκαταλειφθεί οριστικά από την ελληνική κοινωνία, με την εξαίρεση κάποιων γραφικών. Οι επιστήμονες όμως δεν φαίνεται καθόλου να υποψιάζονται ότι αυτό στο οποίο «εστιάσανε αποκλειστικά» δεν είναι κάτι φυσικό και αυτονόητο, αλλά είναι προτίμηση μίας επιστημολογικής/ μουσειολογικής οπτικής έναντι άλλων δυνατών· ότι αν η τύχη των Ραιδεστιανών θεωρείται από εμάς σήμερα –όπως και από εκείνους τότε- ως αναπόσπαστα δεμένη με αυτά τα νομίσματα, τα ευαγγέλια και τα απολιθώματα, αυτό δεν είναι αποτέλεσμα της «μοίρας» αλλά μίας επίπονης ιστορικής κατασκευής. Για να γίνει αυτή η έκθεση χρειάστηκε να φτιαχτεί ο σύλλογος το 1871, όχι νωρίτερα ή αργότερα, να μαζέψει λεφτά, να βγει ο κ. Νικολαΐδης να ψάχνει, να πείσει τους χωρικούς ότι πρέπει να του δώσουν τις αρχαιότητες, αυτές τις αρχαιότητες και όχι άλλες … Χρειάστηκε δηλαδή η δραστηριότητα και η αυτενέργεια κάποιων ανθρώπων, στο βαθμό που αυτοί τελούσαν υπό μία συγκεκριμένη επιθυμητική συγκρότηση και όχι άλλη. Η επιθυμητική αυτή συγκρότηση, η οποία, για να το εκφράσουμε μονολεκτικά, είναι ο εθνικισμός, δεν θεματοποιείται καθόλου σε αυτή τη μοιρολατρική παρουσίαση, και έτσι εισέρχεται στην έκθεση και θρονιάζει στο κέντρο της απαρατήρητη και ανεμπόδιστη.

Η διευθύντρια του μουσείου κάνει μία εξίσου φιλότιμη προσπάθεια να συνδέσει την έκθεση αυτών των «αγαλμάτων-προσφύγων» με την έλευση των «πραγματικών», ανθρώπων προσφύγων από τη Συρία. Παραδόξως, και αυτή οδηγείται να επικαλεστεί τη «μοίρα», και μάλιστα δις:

 

Η έκθεση για την αρχαιολογική ‘Συλλογή Ραιδεστού’ προγραμματίστηκε πριν από δύο χρόνια περίπου, προτού προκύψει το φαινόμενο της αθρόας άφιξης των προσφύγων από τις εμπόλεμες χώρες στη Μέση Ανατολή προς την Ελλάδα. Η θλιβερή αυτή σύμπτωση κάνει την έκθεση επίκαιρη όσο ποτέ, θυμίζοντάς μας ότι η μοίρα των ανθρώπων είναι όμοια και κοινή και ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται, κι είναι καταδικασμένη να κάνει τα ίδια τραγικά λάθη, όταν αγνοούνται δυστυχείς εμπειρίες του παρελθόντος. Η αντιπαραβολή των ιστοριών της προσφυγιάς ήταν μοιραία αναπόφευκτη.

 

Αν όμως πάρουμε στα σοβαρά αυτή την «μοιραία αναπόφευκτη» αντιπαραβολή, τότε θα διαπιστώσουμε ότι αυτή δεν δικαιώνει ιδιαιτέρως τις επίμονες διαβεβαιώσεις περί διαρκούς επανάληψης κάποιας ντετερμινιστικά αμετάβλητης «μοίρας». Διότι στη Συρία υπάρχουν επίσης πλήθος αρχαιοελληνικά, ελληνιστικά, ρωμαϊκά, βυζαντινά και αραβικά νομίσματα, αρχιτεκτονικά μέλη, κούροι και κόρες. Ωστόσο, κανείς από τους πρόσφυγες δεν συνέλεξε και δεν πήρε μαζί του κάποιο απ’ αυτά.

Στο κλείσιμο του άρθρου, η διευθύντρια του μουσείου

 

εκφράζει την ελπίδα «να αποτελέσει η έκθεση αφορμή για προβληματισμό και περίσκεψη κι ευχόμαστε ποτέ κανείς στο άμεσο μέλλον, για οποιονδήποτε λόγο, να μην είναι αναγκασμένος να εγκαταλείψει την πατρίδα του».

 

Πολύ σωστά. Όμως, καλό είναι και να προσέχει κανείς τι εύχεται.

Εάν τα αγάλματα –κατά την ίδια την παρουσίαση και τον τίτλο της έκθεσης- είναι «πρόσφυγες», και αν η επιθυμία μας είναι «να μην γίνεται κανείς πρόσφυγας», η κα Βελένη έχει μία λαμπρή ευκαιρία να υλοποιήσει η ίδια την επιθυμία αυτή αντί να περιορίζεται σε ευχές και μοιρολατρίες: αρκεί να επιστρέψει τα αγάλματα-πρόσφυγες στο Τεκιρντάγ.

rakitrakiya700

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: