Ο Αριστοτέλης και η αστυνόμευση της τραγωδίας

της Παζ ντυΜπουά

 

(Αποσπάσματα από το βιβλίο Out of Athens: The New Ancient Greeks, Harvard University Press 2010, και ειδικότερα το 5ο κεφάλαιο με τίτλο Slaves in the tragic city, σ. 73-78. O τίτλος του δημοσιεύματος και οι σημειώσεις σε αγκύλες είναι του μεταφραστή)

 

Η αρχαιοελληνική τραγωδία δεν αφορά μόνο τον μεγάλο άνδρα, ούτε καν τον ανθρωπάκο· μέρος του προβλήματος είναι ότι η πλούσια και πολύμορφη κληρονομιά της ελληνικής αρχαιότητας έχει «διατμηθεί», για να χρησιμοποιήσω τον όρο των Γκοφ και Σίμπσον[1], και φιλτραριστεί μέσα από αναγωγιστικές και μεροληπτικές αναγνώσεις αιώνων. Και σε αυτές περιλαμβάνω μία από τις πρώτες αναγνώσεις της τραγωδίας, τον Αριστοτέλη, ως ένα στοχαστή ο οποίος ερμήνευσε την κληρονομιά της τραγωδίας κατά τρόπο μερικό και ιστορικά εντοπισμένο. Εγώ θέλω να κοιτάξω και άλλους τρόπους να δούμε την τραγωδία, να την ανοίξουμε σε ένα πιο ετερογενές, ασταθές και πολύμορφο είδος ανάγνωσης που θα μπορούσε να μιλήσει στη μετανεωτερικότητα, ή σε έναν παγκοσμιοποιητικό κόσμο όπου η ισχύς και η αδυναμία πολώνονται όλο και περισσότερο. Η υπόθεσή μου είναι ότι, ακριβώς όπως η αρχαιοελληνική τραγωδία αποτελεί μαρτυρία για τις απαρχές της διαμόρφωσης του δυτικού υποκειμένου τον πέμπτο αιώνα π.χ.ε., μέσα από μια προβληματική γέννα, έτσι σήμερα πολλοί αναγνώστες, νοσταλγώντας το κυρίαρχο υποκείμενο που προέκυψε από αυτή τη διαμόρφωση, βλέπουν μόνο αυτό το υποκείμενο όταν διαβάζουν ή παρακολουθούν τραγωδία. Αλλά σε μια στιγμή όπου το υποκείμενο αυτό έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση από πολλά είδη κατάτμησης, εξάρθρωσης και διαφοράς, μπορούμε να δούμε στην τραγωδία ένα πολύ πιο πλούσιο και ποικίλο σύνολο σωμάτων και ερωτημάτων απ’ όσο αυτό που μας κληροδότησαν ο Αριστοτέλης και η νεωτερικότητα. Εάν εδώ υιοθετώ μία ιστορικιστική γραμμή, ο σκοπός μου είναι να μας γυρίσω σε μια λιγότερο μερική και περιοριστική θέαση της αρχαιοελληνικής τραγωδίας, ώστε να ανακαλύψουμε άλλους τρόπους συσχέτισης με το παρόν, σε μια στιγμή που προηγήθηκε της συγκρότησης και του κλεισίματος του ατομικού υποκειμένου, οι οποίοι μπορεί να λένε κάτι στην τωρινή του διάλυση. Το ξένο, το παράξενο, το συλλογικό, το εκστατικό, το υποδουλωμένο είναι πάντοτε εκεί, από τις απαρχές της τραγωδίας, και διαταράσσουν τις προσπάθειες να απομονωθεί ο μοναχικός, κυριαρχικός εαυτός που πασχίζει ηρωικά να αναμετρηθεί με τη μοίρα.

Τον Ιανουάριο του 1997, όταν ο πανζουρλισμός με τον Ο. Τζ. Σίμπσον βρισκόταν στα ύψη, ο Ουώρρεν Όλνευ με κάλεσε στην εκπομπή του στον τοπικό ραδιοσταθμό του Λος Άντζελες για να σχολιάσω την πολύκροτη δίκη ως κλασικίστρια. Περιμένοντας τη σειρά μου, επί μία σχεδόν ώρα άκουγα συνηγόρους, εισαγγελείς, πανεπιστημιακούς, εγκληματολόγους και άλλους ειδικούς να αναλύουν την υπόθεση. Όταν τελικά ο παρουσιαστής, στον επίλογο, στράφηκε σε μένα, με ρώτησε: «Ο Σίμπσον δεν είναι σαν ήρωας αρχαίας τραγωδίας, ένας μεγάλος άνδρας που έπεσε χαμηλά λόγω ενός τραγικού ελαττώματος;». Αμήχανα ψέλλισα ότι η κατάσταση πράγματι έμοιαζε με τραγωδία, αλλά υπό την έννοια ότι η αρχαία πόλη σκηνοθετούσε την πολιτική και τελετουργική ζωή της σε δημόσιες τραγικές επιτελέσεις. Ο παραλληλισμός που έκανα δεν εστιαζόταν στον μεγάλο άνδρα που έπεσε, αλλά στις συνέπειες που θα έχει η υπόθεση για τις ποινικές δίκες παντού στην Αμερική, ιδίως με Αφροαμερικανούς κατηγορουμένους. Θα ήθελα να είχα μιλήσει και για την αστάθεια, την παραξενιά και την πολλαπλότητα των ανθρώπων που εμφανίζονται στη δίκη, και πώς αυτά τα στοιχεία, που απαντούν επίσης στην αρχαιοελληνική τραγωδία, την έκαναν περίεργη και υπέροχη και έτειναν να υπονομεύσουν τη νεοσυντηρητική θριαμβολογία για την πρωταρχική σταθερότητα, ανωτερότητα και ομοιογένεια του δυτικού πολιτισμού, που δοξολογεί αιώνια συστήματα δικαιοσύνης, αισθητικής και φιλοσοφικής συνοχής[2]. Τέτοιες πολυπλοκότητες δυστυχώς δεν χώρεσαν στους ασφυκτικούς ρυθμούς των ΜΜΕ. Ωστόσο, ακριβώς όπως μια ανάλυση της δίκης του Ο. Τζ. Σίμπσον θα ήταν μερική και παραμορφωτική εάν εστιαζόταν αποκλειστικά στον τραγικό ήρωα, το μοιραίο σφάλμα και την πτώση του και αγνοούσε τους ενόρκους, την ιστορία της αστυνομίας και των Αφροαμερικανών στην πόλη του Λος Άντζελες, την ιστορία του ρατσισμού και το παρελθόν της δουλείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, έτσι και οι αναγνώσεις μας για την αρχαία τραγωδία πρέπει να περιλάβουν και άλλα πράγματα πέρα από την Αντιγόνη και τον Οιδίποδα, αν πρόκειται να φωτίσουν το παρόν και το μέλλον μας.

Στη λαϊκή κουλτούρα, και επίσης σε μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής θεωρίας, η τραγωδία έχει γίνει κάτι σαν ένα νεκρό σημαίνον που αφορά μόνο αυτά τα προεξέχοντα χαρακτηριστικά: ο μεγάλος άνδρας ή γυναίκα, το τραγικό στίγμα, η πτώση. Πώς όμως μπορεί αυτό το μοντέλο να συμφιλιωθεί με την αρχαιοελληνική τραγωδία, με μια λυρική ωδή όπως αυτή από τις Βάκχες του Ευρυπίδη, στην οποία ένας χορός από δαιμονισμένες, τρελαμένες, εκστατικές γυναίκες, δηλαδή από άνδρες ντυμένους σαν Βάκχες, χορεύουν και τραγουδάνε για την αφοσίωσή τους στο θεό τους Διόνυσο;

 

Απ’ της Ασίας ξεκίνησα

τη γη, τον Τμώλο τον ιερό,

και τρέχω για το Βροντερό,

κι ο κάματός μου είναι γλυκός

κ’ η κούρασή μου είν’ αλαφρή,

κράζοντας: Βάκχε, ευάν ευοί![3]

 

Τέτοιες στιγμές, ο χορός ανδρών ηθοποιών ντυμένων ως μαινάδες που χορεύουν και τραγουδούν σε έκσταση, με τη συλλογική του φωνή και με την επιμονή του σε έναν άλλο τόπο από τον οποίο η τραγωδία απευθύνεται στο κοινό της, έχει έναν χαρακτήρα αποπροσανατολιστικό, ανοίκειο, αμετάφραστο και ανησυχητικό. Δεν πρόκειται για τον οικείο ήρωα που αντιμετωπίζει ένα ηθικό δίλημμα, υποπίπτει σε ύβρη και πέφτει χαμηλά λόγω κάποιου ελαττώματος του χαρακτήρα του· η αθηναϊκή τραγωδία περιέχει έναν δούλο από τη Φρυγία, χορούς από γυναίκες της Φοινίκης, ένα έργο που διαδραματίζεται εξ ολοκλήρου στο περσικό παλάτι στα Σούσα, με Πέρσες που θρηνούν τους νεκρούς τους, στρατιώτες από την Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα. Οι Δαναΐδες, που αναζητούν καταφύγιο στη φυγή τους από την Αίγυπτο, αφηγούνται τη φυγή της προγόνου τους της Ιούς με αυτά τα λόγια:

 

Περνώντας πολλές φυλές,

κόβοντας στα δυο τη γη,

όρισε τα στενά που μαίνονταν·–

 

πέρασε γρήγορα μέσα απ’ τις χώρες της Ασίας

και διάβηκε απ’ τη Φρυγία που θρέφει πρόβατα·

περνώντας την πόλη του Τεύθραντα,

κοιλάδες της Λυδίας,

λόφους της Κιλικίας,

τα έθνη της Παμφυλίας,

έτρεξε μέσα από τα αστείρευτα ποτάμια

και τη γη της Αφροδίτης[4].

Ο αναγνώστης της αρχαιοελληνικής τραγωδίας που είχε τη μεγαλύτερη επίδραση ήταν ο φιλόσοφος Αριστοτέλης. Ωστόσο ο Αριστοτέλης απέχει πολύ από την πιο πλούσια στιγμή της τραγικής παραγωγής, το ενδιαφέρον του για το φαινόμενο της τραγωδίας είναι πολύ διαφορετικό από εκείνα των Αθηναίων του 5ου αιώνα που δημιούργησαν αυτό το είδος, ενώ οι αναγνώστες του συχνά τον παρερμήνευσαν. Την πιθανότερη χρονολογία συγγραφής τής Ποιητικής, δηλ. το 335 π.χ.ε., ο Αισχύλος είχε ήδη πεθάνει πριν από έναν αιώνα, ενώ ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης πριν από εβδομήντα χρόνια. Για όσους δεν είναι κλασικιστές, αυτό μπορεί να μην φαίνεται σημαντικό, με δεδομένη την αρχή ότι όσο πιο μακρινά μάς είναι τα πράγματα, τόσο πιο κοντά φαίνονται μεταξύ τους –«όλα αυτά μου φαίνονται ελληνικά»- αλλά αυτή η παρέλευση του χρόνου έχει κρίσιμη σημασία για την θεωρητικοποίηση της τραγωδίας. Στο διάστημα αυτό συνέβησαν πολλά γεγονότα και δομικές αλλαγές. Η Αθήνα πολέμησε με τους αντιπάλους της, την ένωση κρατών υπό την ηγεσία της Σπάρτης, και ηττήθηκε. Η πόλη έγινε υποτελής-σύμμαχος της Σπάρτης· και το 404, όταν οι τριάκοντα τύραννοι, τους οποίους προωθούσε η Σπάρτη, πήραν την εξουσία, έγινε ολιγαρχία. Μολονότι η δημοκρατία αποκαταστάθηκε τελικά, οι μεταρρυθμίσεις μετασχημάτισαν το ριζικό της χαρακτήρα, μεταφέροντας τη νομοθεσία από τη συνέλευση όλων των πολιτών σε ένα σώμα έξι χιλιάδων.

Στο βορρά, ο Φίλιππος ο Β΄ της Μακεδονίας συνέχισε να κερδίζει σε ισχύ, ώσπου τελικά κατανίκησε τους Αθηναίους στη μάχη της Χαιρώνειας το 338 π.χ.ε. Μολονότι η πόλις των Αθηνών επιβίωσε, η μορφή της είχε υποστεί κρίσιμες αλλαγές· δεν ήταν πλέον μια ριζικά πειραματική και αυτοκρατορικά κυριαρχική δημοκρατία. Η Αθήνα είχε αρχίσει να μετασχηματίζεται στο κέντρο παιδείας και πολιτισμού που υπήρξε κατά την ελληνιστική περίοδο, μετά τις κατακτήσεις του Αλέξανδρου (μαθητή του Αριστοτέλη).

Η τοποθέτηση του Αριστοτέλη δεν ήταν τοποθέτηση δημοκράτη Αθηναίου πολίτη απέναντι στην τελετουργική και πολιτική θέσμιση της δημοκρατίας. Μολονότι ήταν μαθητής του Πλάτωνα και κατά περιόδους έζησε στην Αθήνα, ο Αριστοτέλης έμενε εκεί ως αλλοδαπός· δύο φορές έφυγε όταν το πολιτικό κλίμα φαινόταν επικίνδυνο για κάποιον που ήταν φιλόσοφος και Μακεδόνας. Ο πατέρας του ήταν γιατρός της αυλής ενός Μακεδόνα μονάρχη και ο ίδιος ο Αριστοτέλης μάλλον πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην αυλή στην Πέλλα, ενώ οι αντιδημοκρατικές του προτιμήσεις είναι χαρακτηριστικές για τους στοχαστές των ελίτ της αρχαιότητας. Ο Αριστοτέλης δίδαξε τον μελλοντικό κατακτητή και ιδρυτή της ελληνιστικής αυτοκρατορίας, τον Αλέξανδρο, και στα πολιτικά του γραπτά ασκεί επίμονη κριτική στη δημοκρατία.

Οπότε, η τοποθέτηση του Αριστοτέλη απέναντι στην τραγωδία πρέπει να ενταχθεί σε μία όψιμη και αντιδημοκρατική περίσταση. Εμφανέστερες στην Ποιητική του, ένα εγχειρίδιο για το πώς να γράφουμε, ή να «φτιάχνουμε», ποιήματα, οι συνταγές του αντανακλούν μια διοικητικού τύπου προσέγγιση απομακρυσμένη από την έντονα φορτισμένη πολιτική δέσμευση των Αθηναίων πολιτών υπέρ της πρόσφατης τότε και ριζοσπαστικής δημοκρατίας του 5ου αιώνα π.χ.ε. Το αν χρησιμοποιεί τη λέξη κάθαρσις αντλώντας κυρίως από τελετουργικές παραδόσεις ή, αντίθετα, βασισμένος σε ιατρικές έννοιες, δεν είναι το κρίσιμο εδώ για μένα. Θα ήθελα περισσότερο να εστιάσω στο στοιχείο της διαχείρισης ενός πληθυσμού, μιας στάσης πολύ μακρινής, στο πεζό και εγκυκλοπαιδικό της πλαίσιο, από την ένθερμη συμμετοχή των πολιτών στους τραγικούς πανηγυρισμούς του Διονύσου που αποτελούσαν οι γιορτές του αρχαίου δράματος. Ο Σάιμον Γκόλντχιλ περιέγραψε τις πολιτειακές και τελετουργικές πτυχές αυτών των εορτών, δείχνοντας πόσο απείχαν από μία μετα-ρομαντική «λογοτεχνικότητα», ακόμα και από την προοπτική του πολυμαθούς Αριστοτέλη. Ο Γκόλντχιλ μάς υπενθυμίζει ότι τα Μεγάλα Διονύσια περιλάμβαναν την περιφορά ενός αγάλματος του Διονύσου τις μέρες πριν τις παραστάσεις, και μία άλλη πομπή όπου όσοι συμμετείχαν μετέφεραν τελετουργικά καρβέλια και φαλλούς και στη συνέχεια θυσίαζαν ταύρους. Στο θέατρο του Διονύσου, τη μέρα των παραστάσεων, οι στρατηγοί της πόλης έκαναν σπονδές· αναγγέλλονταν τα ονόματα διαπρεπών πολιτών που στέφονταν επειδή ευεργέτησαν την πόλη· τα υποτελή στην αθηναϊκή αυτοκρατορία κράτη απέτιαν φόρο τιμής· παρήλαυναν νέοι άνδρες, οι έφηβοι, των οποίων οι πατεράδες είχαν σκοτωθεί στη μάχη· και, σύμφωνα με κάποιες πηγές, εξαγγέλλονταν τα ονόματα των δούλων που απελευθερώνονταν[5]. Ο Γκόλντχιλ καταλήγει, «Το θέατρο ήταν ένας χώρος όπου όλοι οι πολίτες ήταν ηθοποιοί [actors] –καθώς η πόλη η ίδια και οι επιφανείς πολίτες της επιδεικνύονταν ως εκθέματα» (σ. 57).

Η εγκυκλοπαιδική δουλειά του Αριστοτέλη για τα φυτά και τα ζώα, για τις ιστορίες της φιλοσοφίας και της πολιτικής, και τα εγχειρίδιά του για τη ρητορική και τη συγγραφή θεατρικών έργων και ποιημάτων ανήκουν σε ένα διαφορετικό καθεστώς αλήθειας απ’ ό,τι το θέατρο του Διονύσου τον πέμπτο αιώνα και η έντονη στράτευση της πόλης στην επινόηση του εαυτού της ως ριζικής δημοκρατίας. Είναι διαβόητο ότι ο Αριστοτέλης δεν αναφέρει καν το Διόνυσο όταν εξηγεί την τραγωδία. Όπως λέει ο Ζαν-Πιερ Βερνάν, «Η πόλη … μετατρεπόταν σε θέατρο», και ο Αριστοτέλης στέκει μακριά από αυτό το πείραμα. Η θεώρησή του για την κάθαρση, για παράδειγμα, αναφέρεται σε μία πειθάρχηση του κοινωνικού σώματος, κατευθύνοντας την προσοχή του αναγνώστη από τη συλλογικότητα στο άτομο ως μέρος του ακροατηρίου που βιώνει μια κάθαρση ελέους και φόβου. Ο φιλόσοφος προσφέρει μία θέαση της τραγωδίας από την οπτική της εξουσίας, της διοίκησης και της διαχείρισης πληθυσμού. Υιοθετεί μια οπτική έξω και πάνω απ’ την πόλη και ενδιαφέρεται να εντοπίσει συστήματα που αποτρέπουν την κοινωνική διάρρηξη και αταξία, όπου η τραγωδία είναι χρήσιμη, σε πείσμα του Πλάτωνα, ακριβώς επειδή μεταθέτει τα ατίθασα συναισθήματα στο βασίλειο της τέχνης προκειμένου να διατηρήσει την τάξη εντός του κράτους. Η τραγωδία μετατρέπεται σε τόπο κυριάρχησης για τον φιλόσοφο, ο οποίος γίνεται μάνατζερ, αναλυτής και θεωρητικός του κράτους.

 

Μετάφραση: Άκης Γαβριηλίδης

 

Η Page duBois είναι καθηγήτρια κλασικής και συγκριτικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια (Σαν Ντιέγκο)

 

[1] Barbara Goff and Michael Simpson, Crossroads in the Black Aegean: Oedipus, Antigone, and Dramas of the African Diaspora (Oxford: Oxford University Press, 2007).

[2] Για τα ζητήματα αυτά βλ. Page duBois, Trojan Horses: Saving the Classics from Conservatives (New York: ΝΥU Press 2001).

[3] [Το πρωτότυπο δίνει την εξής παραπομπή: Euripides, The Bacchae, trans. W. Arrowsmith, in the Complete Greek Tragedies, ed. D. Greene and R. Lattimore (Chicago: University of Chicago Press, 1992), 545. Στη μετάφραση του Παντελή Πρεβελάκη, την οποία βρήκα εδώ, το χωρίο που φαίνεται να αντιστοιχεί στο παρατιθέμενο μετάφρασμα απαντά στους στίχους 64 με 67].

[4] Αισχύλου, Ικέτιδες, στ. 543-553, αγγλ. μετ. Seth G. Benardete, in the Complete Greek Tragedies, ed. D. Greene and R. Lattimore (Chicago: University of Chicago Press, 1992). [To νεοελληνικό κείμενο βασίζεται σε δική μου απόδοση με βάση την αγγλική μετάφραση που χρησιμοποιεί η ντυΜπουά, διότι στη μετάφραση του Γρυπάρη που βρήκα χάνονται κάποιες κρίσιμες για το επιχείρημα του άρθρου διαστάσεις].

[5] Simon Goldhill,“The audience of Athenian tragedy”, in The Cambridge Companion to Greek Tragedy, ed. P. E. Easterling (Cambridge : Cambridge University Press, 1997), σ. 56.

Image

2 comments
  1. frances farmer said:

    εξαιρετική επιλογή αποσπάσματος από ένα σπουδαίο βιβλίο που αξίζει να μεταφραστεί ολόκληρο στα ελληνικά. Παρεμπιπτόντως μια ωραία κριτική για το βιβλίο με τίτλο «Η δολοφονία του Ομήρου (και άλλες ευχάριστες ειδήσεις)» έχει γράψει στην athens review of books ο Πλάντζος. Βλ http://www.academia.edu/919596/_

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: